Дар замони муосир ҳадафи асосии тамоми матнҳои васоити ахбори омма нигоҳ доштани аудитория мебошад, аудиторияи оммавие, ки завқу рағбати мухталиф дорад. Ба ақидаи В.Г. Костомаров, «Воситаи оддитарини ҷалби диққати аудитория ба ҳам овардани мавзуъҳои муҳим ва аҷибу шавқангези фароғатӣ буда, тавассути ҳамин ба идроку эҳсосоти шунавандагону бинандагон таъсир расонидан ва дар баробари ин бо доираи мавзӯъҳои муайян ва ё муҳити танги муошират маҳдуд нашудан аст».
Иттилооти ахбори омма ба бинандагону шунавандагону хонандагон берун аз фазои муошират, бе дархост ва рухсати онҳо пешниҳод мегардад. Вазифаи ин гуна матнҳо шунавандагонро мунтазам ва ба таври фаврӣ аз хусуси воқеаву ҳодисаҳои ҷорӣ ва ё вазъияти ин ё он соҳаи ҳаёти ҷамъиятӣ огоҳ кардан мебошад. Барои ба ҷараёни ҳодисаҳо ҷалб намудани бинандаву шунаванда ВАО маводро тарзе шарҳ медиҳанд, ки диққатҷалбкунанда бошад, ҳисси кунҷковию таваҷҷуҳи аудиторияро бедор кунад. Яъне муаллифи матни журналистӣ ҳатман омили мухотаб (адресат)-ро ба назар мегирад. Симои бинандаву шунавандаву хонандаро тарҳрезӣ намуда, муаллифи матни журналистӣ худро ба ҷойи шунавандаи худ гузошта, симои шахсии худро низ тағйир медиҳад.
Ба андешаи И.К.Усмонов, «Одобу услуби гуфтор фасоҳати каломро на танҳо дар матни муаллиф тақозо мекунад, агар ин сӯҳбат [муколама] бошад, дар посухҳои ҳамсӯҳбат низ бояд зоҳир шавад. Дар ин бобат худи муаллиф бояд ба ӯ бо гузоштани савол, интихоби ибораю ибораҳои дуруст ёрӣ расонад, зеро вай ба маънои томаш танзимгари ҷараёни муошират аст».
Журналист аз номи худ тарзе сухан меронад ва эҳсосоту андешаҳояшро тавре баён менамояд, ки ҳисси махсуси эътимоднокиву қаробатро дар хонанда, шунаванда ё бинандаи телевизион (адресат) бедор мекунад. Раванди васеъ шудани майдони фаъолияти адресант дар симои журналист имконият медиҳад, ки муаллиф дар бораи проблемаҳои мухотаб (адресат), яъне бинандаву шунавандаю хонандагон сухан ронда, аз чунин усулу воситаҳои забоние истифода мебарад, ки ӯро бо хонанда ё шунаванда ба як гурӯҳ муттаҳид мекунад:
Аз ҷумла, муаллиф метавонад ҷонишинҳои шахсҳои якум ва дуюми ҷамъ мову шумо-ро ба кор бурда, бо ҳамин васила мансубияти худ ва хонандаи худро ба як гурӯҳи ягона таъкид намояд:
Бо умеде, ки насими тозаи суҳдам қалбҳои моро пур аз фараҳ сохтаву дар вуҷуди мо поктарин эҳсосотро бедор месозад, барномаи имрӯзаи субҳгоҳии «Ораз»-ро ба анҷом мерасонем, «Ораз» буд пайгири ҳаёти мову шумо. То барномаҳои дигар! (ТВС. Ораз. 14.03.2012).
Ягонагии худро бо адресат муаллифи матни журналистӣ ҳамчунин тавассути ифодаҳои махсуси муттаҳидкунанда, масалан, зикр карда метавонад:
Барои ҳамаатон ман роҳи сафед орзу мекунам, барор ва комёбӣ, ронандагони азиз, бародарону хоҳарон! Биёед, қоидаҳои ҳаракатро дар роҳ риоя мекунем. Биёед, кӯдаконро низ ба мошинҳои худ савор мекунем, ки агар онҳо ҳатто пул надошта бошанд ҳам, зеро онҳо додаракону хоҳаракони моанд, ояндаи Тоҷикистонанд. Биёед, кӯмак мекунем, ки воқеан қоидаҳои ҳаракат дар роҳро риоя кунем, чун сокини шаҳр ҳастем… Биёед, кӯшиш мекунем, якдигарро эҳтиёт кунем дар роҳҳо. (Ватан Субҳи Ватан: 9.11.12). Тамоми ин воситаҳо ба муаллиф-журналист имкон медиҳад, ки ба адресати худ наздиктар шуда, эътимоди ӯро ба даст орад ва ӯро ба гуфтаҳои худ бовар кунонад.
Бо вуҷуди кӯшиши ҳамешагии аудиторияи худро доштан, бинобар омилҳои синнусолӣ, ҷинсият, сатҳи маърифат, эътиқоду ҷаҳонбинӣ ва вазъияту рӯҳияи психологӣ аудитория бинандагону шунавандагону хонандагон ҳамеша номуайян ва гуногунзавқ боқӣ мемонад. Дар ин маврид дучанд зарур аст, ки тавассути худи ҷараёни муошират ба таваҷҷӯҳи шунавандагон ноил гардида, чунин воситаҳоро, ба монанди дар муддати кӯтоҳ иваз намудани мундариҷа, гуногунрангии мавзӯъҳои ҳассос ва муҳимтар аз ҳама, баёни муассир, ҳар гуна “домҳо”-и ҷалби таваҷҷуҳ, аз ҷумла ба қисматҳо ҷудо кардани иттилоот ба кор бурдан лозим аст. Дар ин робита нақши талаботи асосии ВАО-ро таъкид кардан хеле муҳим аст: Бо мо бимонед!
Бояд гуфт, ки корбурди чунин ифодаҳои забонӣ барои нигоҳ доштани аудитория дар забони расонаҳои Тоҷикистон як падидаи нав аст.
Дар ин бобат мо бо ақидаи нависандаи маъруфи тоҷик Саттор Турсун, ки ифодаи «Бо мо бимонед!»-ро дар барномаҳои шабакаҳои телевизиони Тоҷикистон тарҷумаи таҳтуллафзии ибораи русии «Оставайтесь с нами!» меҳисобад, розӣ шуда наметавонем. Мавсуф ба ҷои ҳамаи вариантҳое, ки чунин маъниро медиҳанд, истифодаи қолаби «Аз барномаҳои мо бехабар намонед!»-ро пешниҳод менамояд.
Бояд гуфт, ки дар ин самт ба муносибати эҷодкоронаи рӯзноманигорон имкон додан ва ҳамчун талаботи асосии «Бо мо бимонед» ифодаи пешниҳодкардаи Саттор Турсунро низ истифода бурдан мумкин аст. Аммо ақидаи ба табиати забони тоҷикӣ бегона будани ифодаи «Бо мо бимонед», ба назари мо, чандон саҳеҳ нест. Дар назми муосири тоҷик, аз ҷумла дар ашъори шоири маъруфи тоҷик Лоиқ Шералӣ чунин сатрҳо ҷой доранд, ки ифодаи тоҷикӣ будани онро собит менамояд:
Як лаҳзае, як соате, дар хилвате, биминнате,
Бо ман бимон, бо ман бимон, то бо ту ёбам давлате (ЛШ, 2011).
Воқеан, дар ҳоли ҳозир дар телевизион ва радиои тоҷик барои ифодаи матлаби мазкур қолабҳои гуногуни забонӣ ба миён омада истодаанд. Дар ин бобат рӯзноманигорон барои зоҳир намудани фардияти хеш саъй мекунанд ва барои ифодаи ин маънӣ эҷодкорона муносибат намуда, қолабҳои худро меофаранд, ки ҳар кадоми онҳо бо талаботи асосии расонаҳои имрӯза «Бо мо бимонед!» силсилаи муродифоти наҳвиро ташкил медиҳанд.
Барандагони барномаҳои «Ораз» ва «Як соат» аксар вақт бо баёни хушмуомилагии мусбат чунин ифодаҳои забонии ҳамраъйӣ, аз ҷумла ба як гуруҳ мансуб донистани худ ва тамошобинонро истифода бурда, ба ин васила кӯшиш мекунанд, ки бинандагони худро дар назди экранҳо «боздоранд». Чунончи:
Бинандагони гиромӣ! Агар хоҳед, ки маълумотро аз барномаи мо бигиред, пас бо барномаи «Як соат» бимонед. (ТВБ. Як соат. 15.01.2012).
Агар саҳифаҳои мо ба бинандагон писанд омаданд, мо хушҳолем. Бо мо бимонед ва зиндагиро аз назари дигар хоҳед дид (ТВБ. Як соат. 21.09.2012).
Илова бар ин, рӯзноманигорон аксар вақт қолабҳои асноиеро, ба монанди Моро тарк накунед истифода мебаранд, ки дорои маънои хоксорию фурӯтанӣ аст.
Саҳифаи навбатии мо бошад, дар бораи ин мардони роҳ маълумот медиҳад. Моро тарк накунед! (ТВС. Ораз. 5.06.2013)
Дӯстони азиз! Бахши навбатии мо оид ба фаъолияти равшанзамирон маълумот хохад дод. Бо мо бошед! Моро тарк накунед! (ТВС.Ораз. 7.08.2012).
Дар ҷумлаи охир формулаи «Моро тарк накунед» бо ифодаи «Бо мо бошед» пурра гардонида шудааст, ки онро низ метавон ба ин силсилаи синонимҳо нисбат дод. Ин ифодаро мустақилона низ истифода бурдан мумкин аст:
Агар ин пешниҳоди мо тадбири шумо бошад, пас, бо мо бошед (ТВБ. Як соат: 20.10.2012).
Агар ифодаҳои боло дар шакли императив, яъне сиғаи амрӣ сурат гирифта бошанд, қолабҳои зерин дар шакли ҷумлаи яктаркибаи хабарӣ сохта шуда, бо қолабҳои боло дар муносибати муродифӣ қарор мегиранд. Чунончи: Ва ин навбат ҳақиқати яке аз асрорҳои табиат пешкаши шумост. Тамошо мекунем, бахши «Як ҳақиқат» (ТВБ. Як соат. 2012). Беҳтараш бо ҳам мебинем (ТВС. Ораз. 2012)
Ҳамаи ин воситаҳо ба муаллиф имкон медиҳанд, ки ба мухотаб (адресат) «наздиктар» шавад, боварии ӯро ба даст оварад ва ба дурустии нуқтаи назараш бовар кунонад. Дар робита бо ин инчунин истифодаи миқдори зиёди қолабҳои ифодакунандаи хушмуомилагию муносибати боэҳтиромро ҳангоми бевосита дар эфир муаррифӣ кардани ҳамсуҳбат, пазироӣ, хайрухуш, баёни муносибати субъективӣ ва дигар асноҳои нутқ қайд кардан зарур аст, ки бешубҳа, барои ҷалби таваҷҷуҳи бинандагон мусоидат мекунад:
Дар барномаи навбатӣ бо камоли эҳтиром даъват кардаем аз як нафар эҷодкоре, ки воқеан ҳам хеле тозахаёл ҳастанд, хеле хушбин ҳастанд ва хеле хоксор ҳам ҳастанд, чаро ки ҳар маротиб даъват мекунем эшонро ба муассиса, новобаста аз вазъи саломатиашон шояд, новобаста аз вазъи рӯҳияшон шояд, ҳатман ки хоҳиши моро қабул мекунанд, эҳтироми муассисаи моро пос медоранд ва ташриф мефармоянд, яъне ки фидоии шаҳри эҷод – шоира Шаҳриябону. Аз номи ҳамаи шумо қаблан эшонро ба барномаи мо хайра мақдам мегӯем (ТВС. Вожазори маонӣ. 2.05.12).
Дар мисоли мазкур хушмуомилагӣ, пеш аз ҳама, дар ҳамбастагӣ бо ифодаҳоибо камоли эҳтиром даъват кардаем ва эҷодкоре, ки воқеан ҳам хеле тозахаёл ҳастанд, хеле хушбин ҳастанд ва хеле хоксор ҳам ҳастанд ифода ёфтааст, ки бевосита дар назди гӯянда соҳибэҳтиром будани мусоҳибро далолат мекунад.
Лексикаи эҳтиромии муносибати субъективидошта инчунин мустақиман ба ҳамсӯҳбат нигаронида мешавад, ки устувории иртиботро боэътимодтар мегардонад:
Хуш ба ҳоли Шумо, ки воқеан ҳам рисолати хеле зебо доред, эҷод мекунед, хуш ба ҳоли Шумо, ки боз дар мавриди эҷод андешаи худро доред, фикри хосаи худро доред, хуш ба ҳоли Шумо, ки ба эҷоди эҷодкорҳои ҷавон бетараф нестед ва аз ҳама муҳим, хуш ба ҳоли Шумо, ки гуфтем, некбин ҳастед… (ТВС. Вожазори маонӣ. 2.05.12).
Бо навбат ивазшавии хабару мулоҳизарониҳо, иттилоъ ва тафсири баҳсбарангез, саҳеҳиву содагӣ, илму фароғат метавонад аз ҳудуди забон берун барояд. Чунончи:
Субҳ ба хайр, шунавандагони азиз, субҳ ба хайр. Оғози як субҳи дигар, як рӯзи дигарро бароятон табрик мекунам ва шуморо даъват мекунам ба шунидани барномаи «Субҳи Ватан». Умедворам, ки аз субҳ рӯҳатон болида аст ва иншооллоҳ баъдтар боз ҳам болида хоҳад буд, барои он ки ман хабару иттилооти гуногунро бароятон пахш мекунам, барои он ки ман кӯшиш мекунам бо забони Шумо суҳбат кунам, барои он ки мо бахшҳоро аз рӯйи хоҳиши Шумо пешниҳод мекунем ва ҳамчунин сурудҳо низ аз рӯйи дархости Шумо пешниҳод мешаванд, тартиби ҷобаҷогузории бахшҳо низ дар салоҳдиди шумо аст. Хуб, хулоса, ки ҳама чи ин ҷо барои Шумо аст. Марҳамат занг бизанед, смс бифиристед, ширкат кунед, соҳиби тӯҳфа шавед. (Ватан. Субҳи Ватан: 2.11.12).
Дар ин силсила талаботи асосии матнҳои расонаҳои муосирро фаромӯш накардан муҳим аст – Бо мо бимонед!
Тавре дар боло қайд гардид, рӯзноманигорон дар ин замина эҷодкорона муносибат менамоянд ва баъзе аз ин қолабҳои одоби муҳоварат қариб ба шиори як барномаи мушаххас табдил меёбанд.
Масалан: Ташаккур мегӯям, аз кӣ мехоҳед суруд бишнавед? Дур наравед (Ватан. Субҳи Ватан: 9.11.12).
Дар ин мисол ин талабот бо истифода аз қолаби «Дур наравед», мутаносибан – Бо мо бимонед) баён шудааст, ки танҳо дар нутқи барандаи барномаи “Субҳи Ватан” садо медиҳад.
Бар асоси таҷрибаи рӯзномаҳо, ки дар ибтидо тавассути рубрикаҳои «Ба мо менависанд» ва «Аз пайи мактуб» хонандагонро ба «ҳамсуҳбат» будан водор карданӣ мешуданд, воситаҳои навтарин «зангҳо ба студия»-ро торафт бештар ворид мекунанд, ки бо иштироки бевоситаи шунавандагони радио сурат мегиранд:
Марҳамат занг бизанед, табрик мекунам ҳамаи онҳоеро, ки ҳамин рӯз санаи таваллуд доранд, хушбахтӣ, хонаободӣ орзу мекунам. Ин сурудро монам, ки шумо аз «Ватан» дур наравед (Ватан. Субҳи Ватан: 9.11.12).
Дар ВАО иштирокчиёни муошират дар раванди муошират нақшҳои гуногунро иҷро мекунанд, ки ҳар яки онҳо бо ҳуқуқу ӯҳдадориҳои муайяни муошират, имкониятҳо ва маҳдудиятҳои рафтори коммуникативӣ алоқаманданд. Нақшҳои асосии коммуникативӣ мухотиб (адресант), мухотаб (адресат), мухотаб (адресат)-и ғайримустақим (дуюмдараҷа) ҳамчун иштирокчии фаъоли муошират ва мушоҳидакунанда ҳамчун иштирокчии пассиви муошират мебошанд.
Мухотиб (адресант – гӯянда ё нависандаи матн) нутқи худро ба мухотаб (адресат) ҳамчун объекти нутқи худ равона карда, ба ин ё он тарз таъсир мерасонад. Ҳамзамон мухотиб (адресант) ҳамчун субъекти дуюми ҳамон аснои нутқ, ҳамчун шарики муошират баррасӣ мегардад.
Ба мухотиб (адресант) намоиши нақшҳои иҷтимоӣ ва равонии худ (болонишин ё зертобеъ, калонсол ё кӯдак ва ғайра), ташаббуси бештар дар қабули қарор, умуман, вазни бештари коммуникативӣ, мавзӯъҳои муайян, стратегия ва тактикаи бомуваффақияти ба мухотаб (адресат) таъсир расонидан хос аст.
В.Е.Голдин қайд мекунад, ки нақши мухотиб (адресант)-ро танҳо шахсе иҷро карда метавонад, ки мухотаб (адресат) дорад. Шахсе, ки матн эҷод мекунад, аммо намедонад, ки онро кӣ қабул мекунад, мухотиб (адресант) ҳисобида намешавад. «Шахсоне, ки ба сухан кардан (ё навиштан) шурӯъ мекунанд, бешубҳа, гӯянда ё (нависанда)анд, аммо ҳатман мухотиб (адресант) нестанд».
Масалан, шахсеро, ки барои худ рӯзнома менависад, мухотиб (адресант) донистан ғайриимкон аст. Дар ин маврид на вазифаи ба роҳ мондани робита, балки вазифаи зоҳир намудани фардият ба амал меояд.
Мувофиқи қоидаҳои одоби муҳоварат дар воситаҳои ахбори омма журналист (адресант) мувофиқи вазъияти муошират аз ифодаҳои гуногуни одоби муроҷиат, пазироӣ ва хайрухуш истифода мебарад, то оҳанги зарурӣ, матлуб ва мусоидро ба вуҷуд орад.
Дар ВАО-и муосир мухотиб (адресант) ҳамчун «шахсияти соҳибихтиёр» баррасӣ мегардад. Барҳам дода шудани режими сензура ва назорати куллии давлат боиси таваҷҷуҳ ба озодии баён, ба «…фазои зиндаи нутқи ҷомеа, на ба бунёди забони махсуси сиёсӣ, ки дар гузашта буд, дар ҳолате ки забони муоширати оммавӣ, пеш аз ҳама, ҳамчун воситаи тарбияи идеявии омма ба ҳисоб мерафт.
Ҳамаи ин ба рӯзноманигор имкон медиҳад, ки пеш аз ҳама завқу майлу рағбатҳои шахсӣ, сиёсӣ, идеологӣ, эстетикиро баён кунад, «ман»-и муаллифи худро ба ҳадди максималӣ нишон диҳад, яъне худ ва мавқеъашро пурра дарк намояд. «Имрӯз, ки дастурҳои қатъии идеологӣ вуҷуд надоранд, хусусияти рӯзноманигорӣ дар он аст, ки худи муаллиф доираи арзишҳоеро муайян мекунад, ки барои худ ва аудиторияи пешбинишуда асосӣ мешуморад ва мувофиқи онҳо хонандаро бовар мекунонад.
Ба ақидаи Г.Я Солганик, «муаллиф омили асосии услубсози матни публитсистӣ мебошад. Дар он ҷараёнҳои пешбари услубӣ ва тамоюлҳои давраи муайянро мутамарказ мекунад. Ҳар як давра як типи миёнаи умумии муаллифро ташаккул медиҳад, ки дар матнҳои бешумори публитсистӣ мушаххас ва муайян мегардад [7, 40]. Тавре ки қаблан зикр гардид, моҳияти «ман»-и муаллиф аз ду ҷиҳат – шахси иҷтимоӣ (ба давраи пештар хос аст) ва шахси мушаххас иборат аст. Дар давраи ҳозираи инкишофи забони воситаҳои ахбори омма, бешубҳа, ҷиҳати дуюми категорияи муаллифон таъкид мешавад – шахси мушаххас, шахсияти публицист ба таври густурда ба майдон мебарояд ва тамоюли бартарияти забони публицистӣ, хосиятҳои шахсияти мушаххас дар категорияи муаллиф ташаккул меёбад. Муаллиф аз номи худ сухан меронад, ҳиссиёт ва фикру мулоҳизаҳояшро баён мекунад, ки ин дар хонанда, шунавандаи радио ё тамошобини телевизион (мухотаб – адресат) эҳсоси махсуси наздикӣ ва боварӣ ба вуҷуд меоварад.
Ин тамоюл тавсеаи майдони мухотиб (адресант)-ро шарҳ медиҳад, ки вай дар бораи мушкилоти мухотаб (адресат) сухан ронда, образҳои гуногуни забониро ба кор бурда, худро бо хонанда ба як гурӯҳ муттаҳид месозад: Бубинед, дар паҳлуи мо нафароне буданду ҳастанд, ки дар домани сипеҳр ва баёзи умр чӣ нақшаҳоеро гулдӯзӣ кардаанд. Зиндагии эшон мактаби эҷод аст, сарнавишташон чун хамосаи орзуҳо пайванди ин Ватану миллат аст. Пас, мову Шумо ҳам метавонем, ки амсоли ин гуна бонувони соҳибдилу соҳибмақом бошем. Аз онҳо, аз Шумо, аз рӯзгор, нақшаю ниятҳои неки Шумо хоҳем гуфт (БТ. 01.2013. с.2)
Пайванди мову Шумо ҳамин маҷалла аст, ки дар сафҳаҳояш олами эҷозу эҷод, маҳзари меҳру сафо ва чакомаи ишқу зиндагиро гулдӯзӣ мекунад (БТ. 01.2013. с. 2).
Мухотаб (адресат) бо мухотиб (адресант) робитаро нигоҳ дошта, бо воситаҳои шифоҳӣ ва ғайришифоҳӣ ба ӯ дар бораи рафти дарки паём хабар медиҳад, ҳамчун шарике рафтор мекунад, ки аз мухотиб (адресант) дархости иттилоот, паём ва дастурҳоро оид ба иҷрои амалҳои муайян қабул мекунад.
Назар ба ақидаи Н.И. Формановская «мафҳуми адресат маълум буда, он шахсест, ки матни нутқ ба ӯ нигаронида шудааст, яъне боиси муошират (нутқ ё матн) мегардад. Ӯ ҳамчунин шахсест, ки ба ӯ мактуб ё телеграмма фиристода мешавад. Мухотаб (адресат) ҳамчун як навъ ҳаммуаллифи ҳама гуна матн амал мекунад. Дарвоқеъ, ҳар як кор ба ин ё он дараҷа ба мухотаб (адресат) нигаронида шудааст».
Мухотаб (адресат) ҳаммуаллифи беихтиёри матни журналистӣ буда, журналистро водор мекунад, то ки ӯ ҳамон шакли одоби муҳоваратро интихоб намояд, ки барои ҳамон аснои муошират ва барои ҳамсуҳбат нисбатан хос бо назардошти хусусиятҳои фарқкунандаи иҷтимоӣ ва фардии ӯ (синну сол, дараҷаи маърифат ва ғайра) мувофиқтар бошад. Дар лоиҳаи машҳури П.Грайс: «муқаррароти асосӣ оид ба донистани хусусиятҳои муошират, ки аз худ кардани он ба соҳибзабонон имкон медиҳад, ки сухани худро тарҳрезӣ намуда, муошират кунанд, принсипи ҳамкорӣ мебошад. Мувофиқи он ҳар як кас дар суҳбат бояд саҳмеро гузорад, ки дар марҳилаи мушаххаси суҳбат, барои мақсади умумии мушаххаси иштирокчиён талаб карда мешавад, ба ибораи дигар, мусоҳибон бояд эҳтиёҷоти ҳамдигарро ба инобат гиранд ва барои ҳамкорӣ саъй кунанд».
Муроҷиати ғайримустақим, дуюмдараҷа дар вазъияте ба вуҷуд меояд, ки муошираткунандагон суханронии худро махсусан ба шахси сеюме, ки дар мадди назари онҳо ё дар фазои пешбинишуда (масалан, мусоҳибаҳои телевизионӣ, суҳбатҳои радио ва ғайра) ҳузур доранд, равона мекунанд.
Дар мусоҳибаҳои радио ва телевизион объекти асосии амали нутқ шунавандагони радио ва бинандагони телевизион мебошанд, ки сӯҳбати журналист ва мусоҳибаи барои онҳо ё бо дархости қаблии онҳо таҳиягардидаро тамошо мекунанд. Дар як вақт ҳам ба мухотаб (адресат)-и мушаххас (иштирокчии сӯҳбат) ва ҳам ба мухотаб (адресат)-и ғайримустақим (шунаванда, бинанда) таваҷҷуҳ намуда, сӯҳбат кардан маҳорати махсусро талаб мекунад.
Агар иштирокчиёни суҳбат бинандагону шунавандагонро фаромӯш кунанд (масалан, бидуни шарҳ истифода кардани далелҳое, ки танҳо онҳо мефаҳманд, кор фармудани истилоҳоти хеле махсус, ҳамчун одамони наздик, дӯстона муошират кунанд ва ҳатто шаклҳои номҳои танҳо дар доираи маҳдуд қабулшударо ба забон оранд), он гоҳ шунавандагони радио ё тамошобинони телевизион худро аз доираи муошират берун эҳсос мекунанд. Чунин ҳолат ҳам мешавад, ки ҳангоми мусоҳибаҳои радио ва телевизион, таваҷҷуҳи мусоҳибон танҳо ба мухотабони дуюмдараҷа – объект нигаронида мешавад, саволҳои рӯзноманигор монанди ишораи ҷавоб ва сабаби ба бинандагону шунавандагон додани ин ва ё он хабар садо медиҳанд. Нақшҳои мухотабон (адресатҳо) дар чунин муоширати ғайритабиӣ хеле ночиз шуда, худи сӯҳбат характери сунъӣ мегирад.
Муносибати моҳирона дар як амали коммуникатсионӣ миёни адресант ва адресат ва метакоммуникатсия, яъне муошират ба хотири муоширати дигар (субъектҳои метакоммуникатсионӣ, адресати ғайримустақим мебошанд) маҳорати зиёдро талаб менамояд. Баъзан рӯзноманигор мусоҳибаро бо муроҷиати мустақим ба тамошобинони телевизион ва шунавандагони радио (метакоммуникатсия) дар бораи барномаи омодакардааш ё мусоҳибае, ки нав намоиш додааст, дар дохили «чаҳорчӯба» маълумот медиҳад.
Баъзан ӯ мусоҳибаҳоро на аз номи худ, балки аз номи бинандагону шунавандагон мебарад: Шунавандагони мо донистан мехоҳанд, ки…, Шумо дар ин бобат ба бинандагони мо чӣ гуфта метавонед? Роҳҳои дигари ба ҳам овардани коммуникатсия ва метакоммуникатсия вуҷуд доранд. Дар ҳар сурат, аз як тараф, мавзӯъ ва объекти амали нутқ, аз тарафи дигар, мухотиб (адресант), мухотаб (адресат) ва мухотаб (адресат)-и ғайримустақимро ҷудо карда, ҳудуди коммуникатсия ва метакоммуникатсияро муайян намуда, ҳамзамон аз даст надодани имкони муттаҳидшавӣ, қисман ё пурра ба ҳам овардани нақшҳо ва намудҳои муоширатро эҳсос кардан лозим аст: Ва ана дар ҳамин филми «Муҳаббат», Дилбарбону, ки бинандаи азизу арҷманди мо айни ҳол суол карданд, ки Аловиддин Абдуллоев суруд мехонанд, бисёр ҳам як суруди зебо замзама мекарданд, мехостам, ки ёдовар шаванд аз ҳамон саҳнаи филм (ТВТ. Симо: 23.05.2014).
Дар мисоли боло мухотиб (адресант) ҳангоми муроҷиат ба мухотаб (адресати якум) – Дилбарбону муяссар шудааст, ки ҳамзамон мухотаб (адресат)-и дуюмдараҷаро дар мадди назари худ нигоҳ дорад ва ба ин васила ӯро бавосита ба ҷараёни муошират ҷалб намояд.
Мухотаб (адресат)-и ғайримустақим, ки дар ҷараёни иттилоот далелҳои мавриди таваҷҷӯҳи худро интихоб мекунад, нисбат ба мухотаб (адресат) аз дастури мустақими мухотиб (адресант), аз дархост ва паёмҳои ӯ камтар вобаста аст: Чунонки шумо, бинандагони азизу арҷманд, огоҳ ҳастед ва чуноне ки анонси барномаи мустақими «Симо» тӯли чанд рӯз аз тариқи шабакаи якуми телевизиони Тоҷикистон пахш мегардид, барномаи мо мустақим аст ва худи шумо медонед, ки меҳмони барномаи мо кист. Бидуни шубҳа дар барномаи имрӯзаи мо ширкат доранд Ҳунарпешаи мардумии Ҷумҳурии Тоҷикистон, роҳбари театри вилоятии мусиқӣ-мазҳакавии ба номи Ато Муҳаммадҷонови шаҳри Қурғонтеппа, ҳунарманди бисёр ҳам азизу арзанда ва дӯстдоштанӣ Аловиддин Абдуллоев (Симо. ТВТ. 23.05.2014).
Ҳамин тариқ, муаллифи матни журналистӣ ҳангоми татбиқи он дар ҷараёни муошират бо мақсади иҷро намудани талаботи асосии тамоми соҳаҳои васоити ахбори омма бо назардошти ба даст овардани таваҷҷуҳи аудиторияи бемаҳдуд ва нигоҳ дошта тавонистани иртиботи доимӣ аз воситаҳои аз тамоми роҳу воситаҳо ва аз он ҷумла, воситаҳои забонӣ ва ғайризабонии дар боло баррасигардида истифода намояд.
М. Ҷӯраева
Бознашр аз конференсияи илмӣ-амалии байналмилалӣ дар мавзуи «Нақши ВАО дар шароити ҷаҳонишавӣ ва бархӯрди фарҳангу тамаддунҳо»
