– Бахшида ба “Ҳафтаи илм”
Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ки ба Маҷлиси Олӣ ироа гардид, марҳилаҳои нави стратегии рушди иҷтимоию иқтисодии кишварро муайян менамояд. Дар маркази ин Паёми тақдирсоз масъалаи гузариш ба иқтисоди рақамӣ ва татбиқи технологияҳои зеҳни сунъӣ ҳамчун омили калидии таъмини рушди устувор ва рақобатпазирии иқтисоди миллӣ қарор дорад. Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва тағйирёбии босуръати равандҳои иқтисодию технологӣ, зеҳни сунъӣ на танҳо воситаи техникӣ, балки абзори стратегии такмили идоракунии давлатӣ, баланд бардоштани самаранокии иқтисодӣ ва таҳкими адолати иҷтимоӣ ба шумор меравад.
Бо дарки аҳамияти афзояндаи рақамикунонӣ ва истифодаи технологияҳои инноватсионӣ дар тамоми соҳаҳои ҳаёти иҷтимоӣ ва иқтисодӣ, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон солҳои 2025–2030-ро «Солҳои рушди иқтисоди рақамӣ ва инноватсия» эълон намуданд. Ин иқдом ҳамчун ҷузъи муҳими сиёсати давлатӣ ба хотири таҳкими рақобатпазирии миллӣ ва таъмини рушди устувори кишвар арзёбӣ мегардад.
Дар доираи ин ташаббус ба вазорату идораҳои дахлдор супориш дода шудааст, ки нақшаи чорабиниҳои амалиро ҷиҳати густариши инфрасохтори рақамӣ, такмили заминаи меъёрӣ-ҳуқуқӣ, омодакунӣ ва мутахассисҳои соҳаи технологияҳои иттилоотӣ ва дастгирии инноватсияҳо таҳия ва амалӣ намоянд. Татбиқи ин тадбирҳо ба гузариши босуръати иқтисоди миллӣ ба муҳити рақамӣ мусоидат хоҳад кард. Ҳамзамон, дар Паём ва ҳуҷҷатҳои вобаста Барномаи миёнамуҳлати рушди ҷумҳурӣ барои солҳои 2026–2030 ҳамчун марҳалаи ниҳоии Стратегияи миллии рушд барои давраи то соли 2030 таъин гардид, ки амалисозии саривақтӣ ва сифатии он ҳадафҳои макроиқтисодиро — аз ҷумла ду баробар афзудани ҳаҷми маҷмуи маҳсулоти дохилӣ дар панҷ соли оянда ва коҳиши сатҳи камбизоатӣ — таъмин менамояд.
Дар Паёми навбатӣ таъкид гардид, ки тайи даҳ соли охир иқтисоди миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон рушди устувор нишон дода, ҳаҷми маҷмуи маҳсулоти дохилӣ 3,4 баробар афзоиш ёфтааст ва суръати миёнаи рушди солона ба 7,6 фоиз расидааст. Ин нишондиҳандаҳо натиҷаи татбиқи пайгиронаи стратегияҳои давлатӣ, ҷалби сармоя, рушди инфрасохтор ва такмили низоми идоракунии иқтисодӣ мебошанд. Бо вуҷуди ин, Роҳбари давлат таъкид намуданд, ки дар шароити мураккабшавии равандҳои ҷаҳонӣ ва афзоиши рақобати технологӣ нигоҳ доштани чунин суръати рушд танҳо бо такя ба захираҳои анъанавӣ маҳдуд буда, гузариш ба технологияҳои рақамӣ ва зеҳни сунъӣ ҳамчун шарти асосии рушди минбаъда зарур мебошад.
Яке аз намунаҳои равшани самаранокии рақамикунонӣ, ки дар Паёми Президент зикр гардид, ҷорӣ намудани низоми рақамии биллинг дар соҳаи энергетика мебошад. То татбиқи ин низом сатҳи пасти пардохтпазирӣ ва таъсири омили инсонӣ боиси талафоти молиявӣ ва халалдор гардидани адолати иҷтимоӣ мегардид. Ҷорӣ намудани биллинг шаффофият ва интизоми молиявиро тақвият бахшид, сатҳи пардохтҳоро баланд бардошт ва нишон дод, ки технологияҳои рақамӣ метавонанд ба абзори муассири сиёсати давлатӣ ва идоракунии захираҳои миллӣ табдил ёбанд.
Гузариш ба иқтисоди рақамӣ ва татбиқи зеҳни сунъӣ наметавонад ҳамчун иқдоми ҷудогона амалӣ гардад, балки маҷмӯи чораҳои ҳамоҳангшударо талаб мекунад, ки рушду омодасозии кадрҳо, ташаккули заминаи ҳуқуқию институтсионалӣ ва рушди инфрасохтори рақамӣ, аз ҷумла марказҳои коркарди додаҳо бо такя ба манбаъҳои барқароршавандаи энергияро дар бар мегирад. Самаранокии истифодаи технологияҳои нав бевосита ба сатҳи саводнокии рақамии мутахассисон, мавҷудияти стандартҳои шаффофи ҳифзи маълумот ва масъулияти алгоритмӣ вобаста аст. Илова бар ин, барои амалӣ гардидани лоиҳаҳои калон зарур аст, ки дастрасии устувор ба захираҳои энергетикӣ ва инфрасохтори боэътимод таъмин карда шавад. Танҳо дар сурати муттаҳид сохтани ин унсурҳо дар як сиёсати мукаммал метавон зеҳни сунъиро ба омили воқеии рушди устувор ва рақобатпазирии иқтисоди миллӣ табдил дод.
Барои таъмини татбиқи самараноки стратегияҳои пешниҳодшуда зарур аст, ки механизми ягонаи ҳамоҳангсоз бо масъулияти равшан, аз ҷумла шурои миллӣ ё ниҳоди ҳамоҳангсоз бо иштироки вазорату идораҳо, бахши хусусӣ ва муассисаҳои илмӣ таъсис дода шавад. Дар марҳалаи аввал татбиқи лоиҳаҳои пилотӣ дар соҳаҳои афзалиятнок — энергетика, молия ва тандурустӣ — бо нишондиҳандаҳои возеҳи самаранокӣ (KPI- Key Performance Indicator-Индикатори асосии фаъолият) ва механизми мунтазами баҳогузорӣ муҳим мебошад. Ҳамзамон, таъсиси анбори миллии додаҳо ва инфрасохтори метадодаҳо бо API (Application Programming Interface – Интерфейси барномасозии барнома)-ҳои кушод ва меъёрҳои қатъии ҳифзи маълумот бояд ҳамчун заминаи асосии рушди қарорҳои зеҳни сунъӣ роҳандозӣ гардад.
Дар баробари ин, таҳия ва татбиқи барномаи миллии таълим ва сертификатсия барои мутахассисон ва хизматчиёни давлатӣ, ҷалби сармоя тавассути рушди марказҳои «сабз»-и коркарди додаҳо бо истифода аз манбаъҳои барқароршавандаи энергия, инчунин роҳандозии муҳити танзимии озмоишӣ (regulatory sandbox) барои санҷиши қарорҳои инноватсионӣ аҳамияти калидӣ доранд. Барои таъмини устуворӣ ва назорати равандҳо, таҳияи нақшаи марҳилавӣ (натиҷаҳои кӯтоҳмуддат — 12–24 моҳ ва миёнамуддат — 3–5 сол) ва таъсиси платформаи мониторинг бо нишондиҳандаҳои ҳисобшаванда зарур мебошад.
Дар сатҳи идоракунии молиявӣ татбиқи технологияҳои рақамӣ ва зеҳни сунъӣ имконият медиҳад, ки мониторинги иҷрои буҷет, таҳлили ҷараёнҳои хароҷот ва ошкорсозии хавфҳои фискалӣ ба сатҳи сифатан нав бардошта шаванд. Истифодаи моделҳои пешгӯишаванда имкон медиҳад сарчашмаҳои эҳтимолии хатар муайян гардида, самаранокии фаъолияти муассисаҳо арзёбӣ ва қарорҳои идоракунӣ бо такя ба додаҳо қабул гарданд. Дар ин замина таъсиси платформаи ягонаи ҳисобӣ ва анбори мутамаркази метадодаҳо, ки ниҳодҳои молиявӣ ва андоз ба он дастрасӣ доранд, аҳамияти калидӣ пайдо мекунад. Ҳамзамон, татбиқи чунин қарорҳо риояи меъёрҳои умумии шаффофият ва мутобиқат бо талаботи ҳуқуқиро талаб менамояд, ки бояд дар сатҳи сиёсати давлатӣ таъмин карда шавад.
Густариши истифодаи зеҳни сунъӣ зарурати ташаккули заминаи мукаммали ҳуқуқӣ ва институтсионалиро ба миён мегузорад. Пеш аз ҳама, таҳия ва татбиқи меъёрҳои равшани ҳифзи маълумоти шахсӣ, танзими истифодаи алгоритмҳои автоматикӣ ва таъмини шаффофияти қарорҳое, ки бо иштироки системаҳои зеҳни сунъӣ қабул мешаванд, аҳамияти калидӣ доранд. Қонунгузорӣ бояд масъулияти субъектҳои иштирокчӣ, механизмҳои аудит ва арзёбии алгоритмҳо, инчунин роҳҳои ҳимояи ҳуқуқи шаҳрвандонро дар ҳолатҳои хатари эҳтимолӣ муайян намояд. Ҳамзамон, муҳити регуляторӣ бояд тавозуни манфиатҳоро нигоҳ дорад: аз як тараф — ҳифзи иҷтимоӣ ва ҳуқуқӣ, аз ҷониби дигар — фароҳам овардани шароити мусоид барои рушди инноватсия, татбиқи технологияҳои нав ва ҷалби сармоягузорӣ. Дар ин раванд таъсиси ниҳодҳои ҳамоҳангсоз ва механизмҳои мустақили назорат метавонад нақши ҳалкунанда бозад.
Татбиқи зеҳни сунъӣ мустақиман ба рушди сармояи инсонӣ ва ислоҳоти низоми маориф алоқаманд аст. Ташаккули иқтисоди рақамӣ тақозо менамояд, ки фанҳои марбут ба технологияҳои иттилоотӣ, таҳлили додаҳо ва зеҳни сунъӣ дар ҳамаи зинаҳои таҳсил тадриҷан ҷорӣ карда шаванд. Ҳамзамон, роҳандозии барномаҳои бозомӯзӣ ва такмили ихтисос барои кормандони давлатӣ ва мутахассисони амалкунанда аҳамияти муҳим дорад, зеро маҳз сатҳи омодагии кадрҳо муайян менамояд, ки технологияҳои нав то кадом андоза дар амал натиҷаи воқеӣ медиҳанд. Илова бар ин, истифодаи худи зеҳни сунъӣ ҳамчун воситаи инфиродисозии раванди таълим ва арзёбии шаффофи дониш метавонад сифати маорифро ба таври назаррас беҳтар намояд.
Бо дарназардошти захираҳои фаровони обӣ ва имкониятҳои гидроэнергетикӣ, Тоҷикистон метавонад ба яке аз марказҳои минтақавии ҷойгиркунии марказҳои коркарди маълумот табдил ёбад. Истифодаи манбаъҳои барқароршавандаи энергия ва татбиқи меъёрҳои самаранокии энергетикӣ имкон медиҳад марказҳои «сабз»-и додаҳо бунёд гардида, инфрасохтори зарурӣ барои рушди моделҳои зеҳни сунъӣ таъмин карда шавад. Ин иқдом метавонад на танҳо талаботи дохилиро қонеъ намояд, балки имконияти ҷалби сармоя ва пешниҳоди хизматрасониҳо ба бозори минтақавиро низ фароҳам оварад.
Дар маҷмӯъ, Паёми Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомали Раҳмон зеҳни сунъиро ҳамчун самти афзалиятноки сиёсати давлатӣ ва унсури калидии модели нави рушди миллӣ муаррифӣ менамояд. Татбиқи пайгирона ва институтсионалии ин равиш метавонад заминаи таҳкими рақобатпазирии иқтисод, устувории иҷтимоӣ ва рушди дарозмуддати кишварро фароҳам оварад.
Ҳабибуллозода Кароматулло,
ҷонишини декан оид ба илм ва инноватисияи факултети технологияҳои рақамӣ ва ҳифзи иттилооти ДДБ ба номи Носири Хусрав
