Рушди миллӣ танҳо бо сарватҳои табиӣ, корхонаҳо ё роҳу пулҳо муайян намешавад. Поятарин сарвати ҳар давлат инсон аст: сатҳи дониш, ахлоқ, малака, ҷаҳонбинӣ, масъулият, фарҳанги ҳуқуқӣ ва меҳнатдӯстии ӯ. Ҳар қадаре ки сармояи инсонӣ нерӯманд бошад, ҳамон қадар кишвар дар иқтисод, илму технология, фарҳанг, давлатдорӣ ва нуфузи байналмилалӣ устувортар мегардад.
Дар маркази ташаккули ҳамин сармояи инсонӣ як шахсият ҳамеша қарор дорад — омӯзгор.
Омӯзгор на танҳо омӯзонандаи фан, балки тарбиятгар, раҳнамо, шаклдиҳандаи тафаккур ва меъмори арзишҳои шаҳрвандӣ аст. Агар давлат мехоҳад рушди дарозмуддат ва устувор дошта бошад, бояд ба маориф ва пеш аз ҳама ба омӯзгор ҳамчун омили асосии пешрафт муносибати стратегӣ намояд. Аз ин рӯ, баррасии нақши омӯзгор дар рушди миллӣ танҳо мавзӯи ахлоқӣ ё иҷтимоӣ нест; он масъалаи сиёсати давлатӣ, амнияти маънавӣ ва ояндаи миллат мебошад.
Дар ҷомеаи муосир мафҳуми “сармояи инсонӣ” яке аз калидҳои шарҳи пешрафти давлатҳо ба шумор меравад. Сармояи инсонӣ маҷмӯи дониш, малака, қобилиятҳои зеҳнӣ, сифатҳои ахлоқӣ, саломатӣ ва фарҳанги умумии шаҳрвандонро дар бар мегирад. Дар амал, ҳар қадар сатҳи таълим ва тарбия баланд бошад, ҳамон қадар қувваи корӣ рақобатпазир, иқтисод самаранок ва ҷомеа устувор мешавад.
Омӯзгор дар ин раванд нақши ибтидоӣ дорад:
-шавқи донишомӯзиро бедор мекунад ё баръакс метавонад онро хомӯш созад;
-одатҳои фикррониро ташаккул медиҳад;
-таҳлил, муқоиса, хулосабарорӣ, далеловарӣ;
-фарҳанги меҳнат, интизом ва масъулиятро дар хонанда месозад;
-истеъдодро мебинад, дастгирӣ мекунад ва ба роҳи дуруст равона месозад.
Аз ҳамин сабаб, сатҳи касбияти омӯзгор ба сифати насли оянда таъсири бевосита дорад. Агар омӯзгор тавонад дар хонанда тафаккури мустақил ба вуҷуд орад, хонанда дар ҳар соҳа аз кишоварзӣ то технологияҳои рақамӣ роҳи нав меҷӯяд, мушкилро ҳал мекунад, ба масъулият муносибат мекунад. Ҳамин гуна инсонҳо асоси пешрафти миллӣ мегарданд.
Дар шароити имрӯз, ки ҷаҳон босуръат тағйир меёбад, вазифаи омӯзгор аз омӯзонидани мазмуни китоб ҳам баландтар аст. Омӯзгор бояд хонандаро ба зиндагӣ омода кунад: омӯзонад, ки чӣ гуна омӯзад, чӣ гуна маълумотро ҷудо кунад, чӣ гуна интихоб кунад, чӣ гуна бо дигарон ҳамкорӣ кунад. Дар ҳамин ҷо омӯзгор ҳамчун муҳаррики рушди миллӣ зоҳир мешавад: ӯ насли қобили мутобиқшавӣ ва эҷодкорро ба вуҷуд меорад.
Рушди миллӣ на танҳо пешрафти иқтисодӣ, балки пойдории иҷтимоӣ ва ягонагии маънавӣ низ ҳаст. Ҳар ҷомеа барои оромӣ ва пешрафт ба ду чиз ниёз дорад: арзишҳои умумӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ. Омӯзгор дар таҳкими ин ду поя нақши калон мебозад.
Аввалан, омӯзгор дар мактаб ба хонанда ҳувияти миллӣ медиҳад: эҳтиром ба забон, таърих, фарҳанг, урфу одат, рамзҳои давлатдорӣ, мероси адабӣ ва маънавӣ. Миллате, ки ҳувияти худро мешиносад, аз таъсирҳои манфӣ камтар осеб мебинад ва дар ҳалли мушкилоти дохилӣ устувортар мешавад. Ин “шинохт” бо суханҳои хушку холӣ пайдо намешавад; он бо дарс, намуна, рафтори омӯзгор ва муҳити тарбия ташаккул меёбад.
Дуюм, омӯзгор дар ташаккули ваҳдати иҷтимоӣ саҳм дорад. Мактаб ҷойест, ки дар он кӯдакон аз минтақаҳо, табақаҳои гуногун ва бо таҷрибаҳои гуногуни зиндагӣ ба ҳам меоянд. Агар омӯзгор адолат, эҳтиром, баробарӣ ва ҳамдардиро тарғиб намояд, ҷомеа дар оянда камтар ба тафриқа, низоъ ва бегонапарастӣ гирифтор мегардад. Омӯзгор дар синф мисли роҳбарест, ки меъёрҳои муоширати солимро меомӯзонад: гӯш кардан, баҳс кардан бе таҳқир, эҳтироми фикри дигарон, қабул кардани гуногунандешӣ дар доираи меъёрҳои ахлоқӣ ва қонун.
Сеюм, омӯзгор дар тарбияи шаҳрвандии масъул нақш мебозад.
Хонанда бештар аз сухани омӯзгор рафтори ӯро қабул мекунад: тарзи гуфтор, одоби муошират, ростқавлӣ, масъулият ва инсоф. Ҳамин намунаҳо дар афкори хонанда меистанд ва баъдтар ба рафтори шаҳрванди калонсол табдил меёбанд.
М. Нурова,
кафедраи курси амалии забони англисӣ
ДДБ ба номи Носири Хусрав
