Муносибатҳои оилавӣ ва фарҳанги муошират яке аз муҳимтарин масъалаҳои ҷомеаи муосир ба шумор мераванд. Оила ҳамчун нахустин муҳити иҷтимоии инсон дар ташаккули шахсият, ахлоқ, ҷаҳонбинӣ ва рафтори инсон нақши асосӣ мебозад. Ҳар як шахс аз муҳити оилавӣ таъсир гирифта, тарзи муошират, муносибат бо дигарон ва фарҳанги зиндагиро аз оила меомӯзад. Аз ҳамин сабаб, муносибатҳои солими оилавӣ ва фарҳанги баланди муошират барои рушди ҷомеаи солим аҳамияти бузург доранд.
Оила асоси ҷомеа мебошад. Агар дар оила муҳаббат, эҳтиром ва ҳамдигарфаҳмӣ вуҷуд дошта бошад, ҷомеа низ орому пешрафта мегардад. Муносибатҳои оилавӣ аз муносибати байни падару модар, фарзандон ва дигар аъзои оила иборат мебошанд. Ин муносибатҳо бояд бар асоси эҳтиром, меҳрубонӣ, садоқат ва дастгирии ҳамдигар ташкил карда шаванд. Вақте ки дар оила фазои солим вуҷуд дорад, фарзандон низ бо рӯҳияи хуб ба воя мерасанд ва дар ҷомеа ҳамчун шахсони боодобу масъулиятшинос ташаккул меёбанд.
Фарҳанги муошират маънои тарзи дурусти сухан гуфтан, эҳтироми андешаи дигарон, шунидани ҳамдигар ва риояи одоби муносибатро дорад. Муоширати хуб дар оила метавонад бисёр мушкилотро пешгирӣ намояд. Агар аъзои оила бо якдигар оромона ва бо эҳтиром суҳбат кунанд, байни онҳо эътимод ва ҳамдигарфаҳмӣ зиёд мешавад. Баръакс, суханони дағалона, таҳқир ва беэҳтиромӣ метавонанд сабаби низоъ ва вайрон шудани муносибатҳо гарданд.
Дар оилаи солим ҳар як аъзо ҳуқуқ ва вазифаи худро медонад. Падару модар бояд намунаи хуби ахлоқ ва муошират барои фарзандон бошанд. Кӯдакон бештар аз рафтори волидон ибрат мегиранд. Агар падару модар бо ҳамдигар бо меҳрубонӣ муносибат кунанд, фарзандон низ чунин рафторро меомӯзанд. Аммо агар дар оила ҷанҷол, дашном ва нофаҳмӣ зиёд бошад, ин ба рӯҳияи кӯдак таъсири манфӣ мерасонад.
Имрӯзҳо бо рушди технология ва шабакаҳои иҷтимоӣ муносибатҳои оилавӣ то андозае тағйир ёфтаанд. Бисёр одамон вақти зиёди худро дар телефон ва интернет мегузаронанд, ки ин метавонад сабаби кам шудани муоширати зинда байни аъзои оила гардад. Дар баъзе оилаҳо ҳар кас ба кори худ машғул буда, барои суҳбат ва ҳамдигарфаҳмӣ вақт ҷудо намекунад. Ин ҳолат метавонад муносибатҳои оилавиро сард намояд. Аз ҳамин сабаб, зарур аст, ки аъзои оила бештар бо ҳамдигар вақт гузаронанд, суҳбат кунанд ва ба мушкилоти якдигар таваҷҷуҳ намоянд.
Эҳтироми калонсолон яке аз ҷузъҳои муҳими фарҳанги муошират ба ҳисоб меравад. Дар фарҳанги тоҷикӣ эҳтироми падару модар, бобову бибӣ ва дигар калонсолон ҷойгоҳи махсус дорад. Ин анъанаҳои нек бояд аз ҷониби насли ҷавон ҳифз карда шаванд. Ҷавонон бояд донанд, ки муносибати хуб бо калонсолон нишонаи тарбия ва фарҳанги баланд мебошад. Ҳамчунин калонсолон низ бояд нисбат ба ҷавонон меҳрубон ва фаҳмиш дошта бошанд.
Муоширати дуруст дар оила ба ҳалли мушкилот мусоидат мекунад. Дар ҳар як оила мумкин аст мушкилот ва нофаҳмиҳо ба вуҷуд оянд, аммо муҳим он аст, ки онҳо бо роҳи гуфтугӯ ва ҳамдигарфаҳмӣ ҳал карда шаванд. Агар одамон фикри якдигарро шунаванд ва эҳтиром кунанд, бисёр баҳсҳо пешгирӣ мешаванд. Оилае, ки дар он фарҳанги муошират баланд аст, устувортар ва хушбахттар мебошад.
Нақши зан дар муносибатҳои оилавӣ хеле муҳим аст. Модар ҳамчун тарбиятгари асосии фарзандон дар ташаккули ахлоқ ва фарҳанги онҳо саҳми калон дорад. Меҳрубонӣ, сабр ва ғамхории модар муҳити оиларо гарм ва ором мегардонад. Ҳамзамон, падар низ ҳамчун сарвари оила барои таъмини зиндагӣ, ҳифзи оила ва тарбияи фарзандон масъулияти калон дорад. Вақте ки падару модар якдигарро дастгирӣ мекунанд, фарзандон худро бехатар ва хушбахт ҳис мекунанд.
Дар ҷомеаи муосир масъалаи фарҳанги муошират байни ҳамсарон аҳамияти махсус пайдо кардааст. Баъзан сабаби ҷудошавии оилаҳо маҳз набудани ҳамдигарфаҳмӣ ва эҳтиром мебошад. Барои устувории оила ҳар ду ҷониб бояд сабр, таҳаммул ва масъулият дошта бошанд. Муҳаббат танҳо барои сохтани оила кофӣ нест, балки нигоҳ доштани муносибатҳои хуб меҳнат ва кӯшиши доимиро талаб мекунад.
Фарҳанги муошират на танҳо дар оила, балки дар ҷомеа низ муҳим мебошад. Шахсе, ки дар оила одоби хубро омӯхтааст, дар мактаб, донишгоҳ, ҷойи кор ва ҷомеа низ бо дигарон муносибати хуб мекунад. Аз ҳамин сабаб, тарбияи фарҳанги муошират бояд аз оила оғоз гардад. Волидон бояд ба фарзандон сухани нек, эҳтиром ба дигарон, ростқавлӣ ва масъулиятшиносиро омӯзонанд.
Яке аз мушкилоти замони имрӯз зиёд шудани низоъҳои оилавӣ мебошад. Сабабҳои он гуногунанд: мушкилоти иқтисодӣ, муҳоҷирати меҳнатӣ, таъсири шабакаҳои иҷтимоӣ ва паст будани фарҳанги муошират. Барои пешгирии чунин мушкилот бояд дар оила муҳити эътимод ва дастгирӣ вуҷуд дошта бошад. Ҳар як аъзои оила бояд худро муҳим ва қадршуда ҳис намояд.
Муҳаббат ва эҳтиром асоси муносибатҳои оилавӣ мебошанд. Оилае, ки дар он муҳаббат вуҷуд дорад, ҳатто дар шароити душвор метавонад устувор бимонад. Муҳаббат на танҳо дар сухан, балки дар рафтор, ғамхорӣ ва дастгирии ҳамдигар зоҳир мешавад. Вақте ки инсон худро дӯстдошта ва қадршуда ҳис мекунад, ӯ низ нисбат ба дигарон меҳрубон мегардад.
Дар тарбияи фарзандон фарҳанги муошират нақши калон мебозад. Агар кӯдак аз хурдӣ дар муҳити ором ва боэҳтиром ба воя расад, ӯ дар оянда низ шахси боодоб ва фарҳангӣ мешавад. Волидон бояд ба фарзандон фаҳмонанд, ки бо дигарон чӣ гуна бояд суҳбат кард, чӣ гуна бояд эҳтиром гузошт ва чӣ гуна бояд мушкилотро бо роҳи осоишта ҳал намуд.
Ҳамин тавр, муносибатҳои оилавӣ ва фарҳанги муошират барои рушди инсон ва ҷомеа аҳамияти бузург доранд. Оила мактаби аввалини зиндагӣ мебошад ва ҳар он чизе, ки инсон дар оила меомӯзад, дар тамоми ҳаёти ӯ таъсир мерасонад. Барои сохтани ҷомеаи солим ва пешрафта бояд ба таҳкими оила, баланд бардоштани фарҳанги муошират ва тарбияи насли боодоб диққати ҷиддӣ дода шавад. Танҳо дар сурати мавҷуд будани муҳаббат, эҳтиром ва ҳамдигарфаҳмӣ метавон оилаи хушбахт ва ҷомеаи оромро бунёд кард.
С. Хайруллозода,
омӯзгори кафедраи психологияи ДДБ
