Имрӯз истилоҳи «зеҳни сунъӣ» ё худ Artificial Intelligence ба яке аз мафҳумҳои машҳуртарини ҷаҳони муосир табдил ёфтааст. Мо онро ҳамарӯза дар шабакаҳои иҷтимоӣ, низомҳои ҷустуҷӯӣ, барномаҳои тарҷума, ёварони рақамӣ, таҳлили матн, коркарди тасвир ва ҳатто дар соҳаи таҳсил истифода мебарем. Аммо саволе ба миён меояд: ин истилоҳ аз куҷо пайдо шуд ва чӣ гуна тавонист ба яке аз самтҳои асосии илми асри XXI мубаддал гардад?
Дар асл, фикр дар бораи мошине, ки метавонад ба зеҳни инсон монанд амал намояд, хеле пештар аз пайдоиши худи истилоҳи «Artificial Intelligence» вуҷуд дошт. Ҳанӯз дар нимаи аввали асри XX олимон ва файласуфон дар бораи табиати фикр, мантиқ, ҳисоббарорӣ ва имкони тақлиди қобилиятҳои зеҳнии инсон тавассути мошин андеша мекарданд. Бо вуҷуди ин, чунин андешаҳо то муддати муайян дар доираи фанҳои гуногун — мантиқ, математика, кибернетика ва ҳисоббарорӣ — пароканда боқӣ мемонданд. Ба ибораи дигар, ғоя вуҷуд дошт, аммо соҳа ҳанӯз номи мушаххас ва ҳувияти мустақили илмии худро нагирифта буд.
Дар ин ҷо нақши донишманди машҳур Алон Тюринг (Alan Turing) хеле муҳим аст. Ӯ аз аввалин нафароне буд, ки масъалаи “метавонад мошин фикр кунад?”-ро ба таври ҷиддӣ ва илмӣ ба миён гузошт. Андешаҳои Тюринг, махсусан дар бораи санҷиши маъруфи ӯ, ки имрӯз бо номи “Санҷиши Тюринг” шинохта мешавад, барои ташаккули тафаккури назариявӣ дар заминаи зеҳни сунъӣ заминаи муҳим гузоштанд. Гарчанде худи Тюринг истилоҳи «Artificial Intelligence»-ро пешниҳод накарда буд, ӯ яке аз шахсиятҳои калидиест, ки бидуни дарки нақши ӯ таърихи AI-ро пурра фаҳмидан мумкин нест.
Пайдоиши расмии истилоҳи Artificial Intelligence бештар ба номи Ҷон Маккарти (John McCarthy) вобаста аст. Маҳз ӯ яке аз чеҳраҳои асосии ташаккули ибтидоии ин соҳа маҳсуб мешавад. Дар соли 1956 дар коллеҷи Дартмут (Dartmouth College) як семинари илмӣ баргузор гардид, ки имрӯз онро нуқтаи оғози расмии зеҳни сунъӣ ҳамчун самти мустақили илмӣ медонанд. Дар ин ҷамъомад, ки бо ташаббуси Ҷон Маккарти ва бо иштироки як қатор донишмандони намоён амалӣ шуд, истилоҳи «Artificial Intelligence» бори аввал ба таври ҳадафманд ва расмӣ истифода гардид. Ин воқеа на танҳо як амали номгузорӣ, балки қадами сарнавиштсоз дар роҳи ташаккули соҳаи нав буд.
Дар ташкили муҳити илмии ибтидоии AI, ба ҷуз аз Ҷон Маккарти, донишмандони дигар низ саҳми назаррас гузоштанд. Аз ҷумла, Марвин Минский (Marvin Minsky) яке аз намояндагони барҷастаи давраи аввали таҳқиқоти зеҳни сунъӣ буд. Ӯ ба рушди назариявӣ ва фалсафии масъалаи сохтани мошинҳои дорои рафтори интеллектуалӣ таваҷҷуҳи зиёд дошт. Клод Шеннон (Claude Shannon), ки бештар бо асосгузории назарияи иттилоот маъруф аст, низ дар муҳити илмии ин самт нақши муҳим бозид. Ҳамчунин, Натанел Рочестер (Nathaniel Rochester) аз шахсиятҳое буд, ки дар пешбурди ин ташаббус иштирок дошт. Ҳамин гурӯҳи олимон ва ҳамфикрони онҳо ба он мусоидат карданд, ки идеяҳои пештар пароканда ба як барномаи мушаххаси илмӣ табдил ёбанд.
Аҳамияти семинари Дартмут танҳо дар он набуд, ки номи нав пайдо шуд. Арзиши воқеии он дар он буд, ки масъалаи сохтани низомҳое, ки метавонанд баъзе вазифаҳои зеҳнии инсонро иҷро намоянд, ба ҳайси ҳадафи мустақими илмӣ ба миён гузошта шуд. То он вақт компютер бештар ҳамчун воситаи ҳисоббарорӣ дарк мешуд. Аммо баъди ин марҳила ба мошин дигар на танҳо ҳамчун иҷрокунандаи амрҳои пешакӣ додашуда, балки ҳамчун низоме нигариста мешуд, ки метавонад дар доираи муайян таҳлил кунад, қоидаҳоро коркард намояд, қарор қабул намояд ва ба масъалаҳо ҷавобҳои нисбатан “интеллектуалӣ” пешниҳод кунад. Ин тағйироти назариявӣ барои илми муосир аҳамияти бунёдӣ дошт.
Дар солҳои аввали рушди AI фазои хушбинӣ хеле қавӣ буд. Бисёре аз муҳаққиқон гумон мекарданд, ки сохтани мошини фикркунанда дар муддати начандон дароз имконпазир мегардад. Онҳо чунин мешумориданд, ки агар дониш, мантиқ ва усулҳои ҳалли масъала ба шакли рамзҳо ва қоидаҳо табдил дода шаванд, пас мошин низ метавонад вазифаҳои ба зеҳни инсон монандро иҷро намояд.
Ин хушбинӣ, ҳарчанд баъзан аз ҳад зиёд буд, барои пешрафти аввалини соҳа нақши мусбат бозид. Маҳз ҳамин рӯҳияи ҷустуҷӯ ва эътимод ба имкониятҳои илмию техникӣ муҳаққиқонро ба сохтани барномаҳои аввалин ва озмоишҳои ҷиддӣ водор сохт.
Дар ин замина бояд аз Аллен Ньюэлл (Allen Newell) ва Ҳерберт Саймон (Herbert Simon) низ ёдовар шуд. Онҳо аз ҷумлаи пешоҳангони сохтани барномаҳои аввалини дорои хусусияти мантиқӣ ва ҳалли масъала буданд. Кӯшишҳои онҳо нишон доданд, ки компютер метавонад дар баъзе ҳолатҳо бо рамзҳо кор кунад, далелҳоро муқоиса намояд ва ҳатто баъзе масъалаҳои мантиқиро ҳал намояд. Ин барои замони худ дастоварди хеле муҳим буд, зеро ба таври амалӣ нишон медод, ки фикри сохтани низомҳои интеллектуалӣ танҳо хаёл нест.
Худи истилоҳи Artificial Intelligence аз ҷиҳати маънӣ низ бисёр ҷолиб аст. Калимаи artificial маънои “сунъӣ”, “сохтаи инсон”-ро дорад, ва калимаи intelligence ба қобилияти фикрронӣ, дарк, таҳлил, мутобиқшавӣ ва ҳалли масъала ишора мекунад. Ҳангоми якҷо шудани ин ду калима мафҳуме ба вуҷуд меояд, ки ба низоми аз ҷониби инсон сохташуда ва қобили иҷрои баъзе вазифаҳои зеҳнӣ ишора менамояд. Аммо дар ҳамин ҷо як нуктаи нозук низ вуҷуд дорад: оё иҷрои вазифаи муайяни зеҳнӣ ба маънои доштани зеҳни воқеӣ аст? Ин савол то имрӯз ҳам ба таври комил ҳал нашудааст ва баҳсҳои илмӣ дар атрофи он идома доранд.
Дар марҳилаҳои аввал зеҳни сунъӣ бештар дар доираи равишҳои мантиқӣ ва рамзӣ фаҳмида мешуд. Яъне, кӯшишҳо асосан ба он равона буданд, ки мошин тавонад бо рамзҳо, қоидаҳо ва сохторҳои мантиқӣ кор кунад. Аммо бо рушди илм ва технология доираи ин истилоҳ тадриҷан васеъ гардид. Имрӯз зеҳни сунъӣ дигар танҳо ба барномаҳои рамзӣ маҳдуд намешавад. Он омӯзиши мошинӣ, шабакаҳои нейронӣ, коркарди забони табиӣ, биниши компютерӣ, системаҳои тавсиядиҳанда ва бисёр самтҳои дигари муосирро дар бар мегирад. Ба ибораи дигар, истилоҳе, ки дар миёнаи асри ХХ шакл гирифт, имрӯз мазмуни хеле амиқтар ва фарохтар пайдо кардааст.
Пайдо шудани номи мушаххас барои ин соҳа ба рушди худи илм таъсири бузург расонд. Дар илм истилоҳ танҳо воситаи номгузорӣ нест. Бисёр вақт он ба ташаккули ҳувияти илмӣ, муттаҳидсозии муҳаққиқон ва муайян кардани самти таҳқиқот мусоидат мекунад. Ҳамин тавр ҳам шуд: вақте соҳа номи «Artificial Intelligence»-ро гирифт, тадриҷан марказҳои тадқиқотӣ, лоиҳаҳои махсус, муҳити илмӣ ва барномаҳои таълимии вобаста ба он ба вуҷуд омаданд. Олимон аз бахшҳои гуногун — математика, информатика, мантиқ, психология ва кибернетика — тавонистанд фаъолияти худро дар доираи як соҳаи умумӣ бинанд. Ин раванд ба рушди босуръати AI замина фароҳам овард.
Дар баробари ин, бояд эътироф кард, ки истилоҳи «зеҳни сунъӣ» аз ибтидо то имрӯз ҳамеша бо интизориҳои калон ва ҳатто баъзан бо муболиға ҳамроҳ будааст. Баъзеҳо чунин тасаввур мекарданд, ки сухан дар бораи сохтани зеҳне меравад, ки комилан ба инсон баробар аст. Дар амал бошад, аксари низомҳои AI бештар барои ҳалли масъалаҳои мушаххас пешбинӣ шудаанд ва ҳанӯз аз шуур, худогоҳӣ ва тафаккури фарогири инсон хеле дур меистанд. Аз ҳамин сабаб, фаҳмиши дурусти ин мафҳум барои ҷомеа муҳим аст: зеҳни сунъӣ воситаи пуриқтидор ва самарабахш аст, аммо онро набояд бо зеҳни комили инсонӣ омехта кард.
Барои донишҷӯи имрӯз омӯхтани таърихи пайдоиши ин истилоҳ аҳамияти махсус дорад. Имрӯз AI дигар танҳо мавзӯи лабораторияҳо ё муҳити олимон нест. Он ба ҷузъи муҳими ҳаёти рақамии ҳаррӯзаи мо табдил ёфтааст. Донишҷӯён аз барномаҳои тарҷума, ҷустуҷӯи интеллектуалӣ, коркарди матн, тавлиди ғоя, таҳлили маълумот ва дигар воситаҳои рақамӣ васеъ истифода мебаранд. Дар чунин шароит донистани он ки ин соҳа аз куҷо оғоз шуд, кадом олимон дар ташаккули он саҳм доштанд ва чаро ин истилоҳ аҳамияти таърихӣ пайдо кард, на танҳо маълумоти умумӣ, балки бахше аз фарҳанги илмии донишҷӯ мебошад.
Ҳамин тавр, метавон гуфт, ки пайдоиши истилоҳи Artificial Intelligence яке аз рӯйдодҳои муҳимтарини таърихи илми муосир аст.
Ҷон Маккарти бо пешниҳоди ин истилоҳ, Алон Тюринг бо заминаи назариявии худ, Марвин Минский, Клод Шеннон, Натанел Рочестер, Аллен Ньюэлл ва Ҳерберт Саймон бо саҳми илмии худ дар ташаккули самти нав нақши муҳим бозиданд. Бо пайдоиши ин ном, ғояҳои парокандаи пешина дар як чаҳорчӯбаи умумӣ муттаҳид гардиданд ва зеҳни сунъӣ роҳи худро ҳамчун соҳаи мустақили илмӣ оғоз кард. Имрӯз, вақте ки AI ба яке аз нерӯҳои асосии рушди технология табдил ёфтааст, баргаштан ба таърихи пайдоиши ин истилоҳ ба мо кумак мекунад, то моҳияти аслии онро амиқтар ва дурусттар дарк намоем.
Идрис Раҷабов
муҳандиси Маркази тестии донишгоҳ
