Дар шароити рушди босуръати ҷомеаи муосир ва афзоиши талабот ба захираҳои табиӣ масъалаи рушди устувори иқтисодиёт аҳаммияти аввалиндараҷа пайдо кардааст. Иқтисодиёти муосир на танҳо ба истеҳсолоти зиёд, балки ба истифодаи оқилона ва самараноки захираҳо, ҳифзи муҳити зист ва таъмини рушди дарозмуддат такя мекунад. Дар ин раванд илмҳои табиатшиносӣ — химия, биология, физика, география ва экология — ҳамчун асоси илмии пешрафти иқтисодӣ нақши муҳим мебозанд. Маҳз ин илмҳо имконият медиҳанд, ки технологияҳои нав таҳия гардида, истеҳсолот самараноктар ва аз ҷиҳати экологӣ бехатар гардад.
Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон низ масъалаи рушди иқтисоди миллӣ бо истифодаи захираҳои табиӣ, рушди энергетика, кишоварзӣ, саноати химиявӣ ва ҳифзи муҳити зист робитаи мустақим дорад. Аз ин рӯ, омӯзиш ва татбиқи дастовардҳои илмҳои табиатшиносӣ дар иқтисодиёт аҳамияти стратегӣ дорад.
Илмҳои табиатшиносӣ дар рушди иқтисодиёти муосир пеш аз ҳама тавассути такмили равандҳои истеҳсолӣ саҳм мегузоранд. Масалан, химия дар рушди саноати дорусозӣ, истеҳсоли нуриҳо, коркарди нафт ва истеҳсоли маводи сохтмонӣ нақши калидӣ мебозад. Бе истифодаи донишҳои химиявӣ рушди бисёр соҳаҳои истеҳсолӣ ғайриимкон мебошад.
Биология ҳамчун илм дар рушди соҳаи кишоварзӣ, амнияти озуқаворӣ ва тандурустӣ аҳамияти калон дорад. Истифодаи навъҳои серҳосили растанӣ, муборизаи биологӣ бар зидди ҳашароти зараррасон ва беҳтар намудани сифати маҳсулоти озуқаворӣ аз дастовардҳои биология мебошанд.
Химия дар рушди энергетика, техника ва технологияҳои муосир саҳми назаррас дорад. Хусусан, дар шароити Тоҷикистон истифодаи манбаъҳои барқароршавандаи энергия, аз ҷумла неруи обӣ ва офтобӣ, барои рушди иқтисоди миллӣ аҳамияти калон дорад. Самаранок истифода бурдани нерӯи барқ ба рушди истеҳсолот ва беҳтар гардидани шароити иҷтимоӣ мусоидат мекунад.
Экология бошад, ба масъалаи истифодаи оқилонаи захираҳои табиӣ ва ҳифзи муҳити зист равона шудааст. Рушди иқтисодиёт бе риояи меъёрҳои экологӣ метавонад ба оқибатҳои ҷиддии иҷтимоӣ ва иқтисодӣ оварда расонад. Аз ин рӯ, имрӯз мафҳуми “иқтисоди сабз” аҳамияти махсус пайдо кардааст.
Иқтисоди сабз ба истифодаи технологияҳои каммасраф, коҳиши партовҳои истеҳсолӣ, коркарди дубораи ашё ва ҳифзи сарватҳои табиӣ асос меёбад. Ин самт дар бисёр кишварҳои ҷаҳон ба яке аз самтҳои асосии сиёсати давлатӣ табдил ёфтааст.
Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон низ рушди иқтисоди сабз ҳамчун яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатӣ баррасӣ мешавад. Истифодаи оқилонаи об, замин, захираҳои кӯҳӣ ва рушди энергетикаи тоза метавонад ба баланд шудани сатҳи зиндагии аҳолӣ ва устувории иқтисодӣ мусоидат намояд.
Ҳамзамон, барои татбиқи самараноки дастовардҳои илмҳои табиатшиносӣ омодасозии мутахассисони баландихтисос аҳаммияти калон дорад. Муассисаҳои таҳсилоти олӣ ва миёнаи касбӣ бояд на танҳо донишҳои назариявӣ, балки малакаҳои амалӣ ва тафаккури инноватсиониро дар донишҷӯён ташаккул диҳанд.
Ҳамин тариқ, илмҳои табиатшиносӣ ҳамчун омили муҳими рушди устувори иқтисодиёти муосир нақши ҳалкунанда доранд. Онҳо ба пешрафти истеҳсолот, истифодаи самараноки захираҳои табиӣ, рушди иқтисоди сабз, таъмини амнияти озуқаворӣ ва ҳифзи муҳити зист мусоидат менамоянд.
Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва рақобати иқтисодӣ давлатҳое муваффақ мешаванд, ки тавонанд дастовардҳои илмиро ба истеҳсолот ва идоракунии иқтисодӣ самаранок татбиқ намоянд. Ҷумҳурии Тоҷикистон низ бо истифодаи имкониятҳои табиӣ ва рушди илмҳои табиатшиносӣ метавонад ба рушди устувори иқтисодӣ ноил гардад. Аз ин рӯ, дастгирии илм, рушди таҳқиқоти табиатшиносӣ ва омодасозии мутахассисони касбӣ бояд яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ боқӣ монад.
Дар баробари самтҳои зикршуда, илмҳои табиатшиносӣ дар рушди саноати кӯҳӣ ва металлургия низ нақши назаррас доранд. Ҷумҳурии Тоҷикистон дорои захираҳои бойи маъданӣ, аз ҷумла тилло, нуқра, сурб, руҳ, ангишт ва дигар сарватҳои зеризаминӣ мебошад. Самаранок истифода бурдани ин захираҳо бе донишҳои геология, химия ва физика ғайриимкон аст. Маҳз тавассути таҳқиқоти илмӣ роҳҳои нави истихроҷ, коркард ва истифодаи самараноки ин захираҳо муайян карда мешаванд. Ин раванд на танҳо ба рушди саноат, балки ба афзоиши ҷойҳои корӣ ва даромади буҷети давлатӣ низ таъсири мусбат мерасонад.
Соҳаи кишоварзӣ ҳамчун яке аз бахшҳои муҳими иқтисоди миллӣ низ ба дастовардҳои илмҳои табиатшиносӣ такя мекунад. Тоҷикистон кишвари аграрӣ буда, қисми зиёди аҳолӣ дар соҳаи кишоварзӣ фаъолият менамояд. Беҳтар намудани ҳосилнокии замин, истифодаи тухмиҳои серҳосил, мубориза бо касалиҳои растанӣ ва истифодаи дурусти нуриҳои минералӣ аз масъалаҳое мебошанд, ки бевосита ба донишҳои биология ва химия вобастаанд. Технологияҳои муосири аграрӣ метавонанд истеҳсоли маҳсулоти кишоварзиро афзоиш дода, амнияти озуқавориро таъмин намоянд.
Илова бар ин, масъалаи тағйирёбии иқлим имрӯз ба яке аз мушкилоти глобалии иқтисодӣ табдил ёфтааст. Обшавии пиряхҳо, камшавии захираҳои обӣ, баландшавии ҳарорат ва офатҳои табиӣ ба иқтисодиёти кишварҳо таъсири мустақим мерасонанд. Барои Тоҷикистон, ки қисми зиёди захираҳои обии минтақа аз ҳудуди он сарчашма мегирад, омӯзиши илмии ин раванд аҳаммияти махсус дорад. Илмҳои география, экология ва гидрология дар таҳлили ин масъала ва пешниҳоди роҳҳои ҳалли он нақши муҳим доранд.
Масъалаи об дар иқтисодиёти Тоҷикистон на танҳо аҳаммияти дохилӣ, балки минтақавӣ низ дорад. Ҷумҳурии Тоҷикистон яке аз кишварҳои дорои захираҳои бузурги обӣ ба ҳисоб меравад. Истифодаи оқилонаи ин захираҳо барои рушди энергетика, обёрии заминҳои кишоварзӣ ва таъмини аҳолӣ бо оби нӯшокӣ аҳаммияти ҳаётӣ дорад. Аз ин рӯ, рушди илмҳои гидрологӣ ва муҳандисии экологӣ метавонад барои пешрафти иқтисодиёти кишвар саҳми назаррас гузорад.
Дар шароити иқтисоди рақамӣ ва саноати инноватсионӣ низ илмҳои табиатшиносӣ мавқеи худро нигоҳ медоранд. Имрӯз истеҳсолоти муосир ба автоматикунонӣ, робототехника, нанотехнология ва биотехнология такя мекунад. Ҳамаи ин самтҳо дар заминаи донишҳои амиқи физика, химия ва биология ташаккул меёбанд. Бе рушди илмҳои фундаменталӣ татбиқи технологияҳои рақамӣ низ самаранок нахоҳад буд.
Махсусан, биотехнология дар соҳаи тиб, озуқаворӣ ва саноати дорусозӣ имкониятҳои васеъ фароҳам меорад. Истеҳсоли доруҳои нав, ваксинаҳо, ферментҳо ва маҳсулоти биологӣ яке аз самтҳои муҳими иқтисодиёти инноватсионӣ мебошад. Дар шароити пандемияҳои ҷаҳонӣ аҳаммияти илмҳои биологӣ ва тиббӣ боз ҳам бештар гардид. Ин нишон медиҳад, ки рушди иқтисодӣ бе рушди илмҳои табиатшиносӣ устувор буда наметавонад.
Яке аз масъалаҳои муҳими дигар ин баланд бардоштани фарҳанги экологии ҷомеа мебошад. Бисёр мушкилоти иқтисодӣ аз муносибати нодуруст нисбат ба табиат сар мезананд. Истифодаи ғайриоқилонаи захираҳои табиӣ, ифлосшавии муҳити зист ва кам гардидани сарватҳои табиӣ метавонанд рушди иқтисодиётро суст намоянд. Аз ин рӯ, тарбияи экологии аҳолӣ ва ворид намудани донишҳои табиатшиносӣ ба низоми таҳсилот аҳаммияти махсус дорад.
Дар муассисаҳои таҳсилоти олӣ бояд робитаи илм ва истеҳсолот боз ҳам мустаҳкам карда шавад. Омодасозии кадрҳои рақобатпазир, рушди корҳои илмӣ-тадқиқотӣ ва ҷорӣ намудани натиҷаҳои илмӣ бо истеҳсолот метавонад барои рушди иқтисоди миллӣ заминаи устувор фароҳам оварад. Донишгоҳҳо бояд ба марказҳои инноватсионӣ табдил ёбанд, ки дар онҳо идеяҳои илмӣ ба лоиҳаҳои амалӣ мубаддал гарданд.
Таҷрибаи кишварҳои пешрафта нишон медиҳад, ки сармоягузорӣ ба илм ва технология яке аз омилҳои асосии рушди иқтисодӣ мебошад. Давлатҳое, ки ба таҳқиқоти илмӣ ва рушди технологияҳои нав аҳаммияти ҷиддӣ медиҳанд, дар бозори ҷаҳонӣ мавқеи устувор пайдо мекунанд. Аз ин рӯ, барои Тоҷикистон низ рушди илмҳои табиатшиносӣ бояд на танҳо вазифаи соҳаи маориф, балки қисми муҳими стратегияи иқтисодии миллӣ бошад.
Бо назардошти имкониятҳои фаровони табиӣ ва захираҳои инсонӣ, Ҷумҳурии Тоҷикистон метавонад дар оянда ба яке аз кишварҳои пешсаф дар самти иқтисоди сабз ва рушди устувор табдил ёбад. Барои ин зарур аст, ки ҳамкории байни илм, истеҳсолот ва сиёсати давлатӣ тақвият дода шавад. Танҳо дар ҳамин сурат метавон рушди воқеан устувор ва дарозмуддати иқтисоди миллиро таъмин намуд.
Хуллас таҳлили масъала нишон медиҳад, ки илмҳои табиатшиносӣ дар шароити рушди иқтисодиёти муосир на танҳо ҳамчун заминаи назариявии пешрафти истеҳсолот, балки ҳамчун воситаи муҳими таъмини рушди устувор ва дарозмуддати иҷтимоию иқтисодӣ хизмат менамоянд. Дар ҷаҳони имрӯз, ки рақобати иқтисодӣ рӯз ба рӯз шиддат мегирад, кишварҳо танҳо дар сурате метавонанд ба пешрафти воқеӣ ноил гарданд, ки сиёсати иқтисодии худро бар пояи дониш, технология ва навоварӣ бунёд намоянд.
Илмҳои табиатшиносӣ имконият медиҳанд, ки захираҳои табиӣ оқилона истифода шуда, истеҳсолот самаранок ва аз ҷиҳати экологӣ бехатар ташкил гардад. Химия, биология, физика, география ва экология дар маҷмуъ барои рушди саноат, кишоварзӣ, энергетика, тиб, технологияҳои нав ва ҳифзи муҳити зист заминаи мустаҳками илмӣ фароҳам меоранд. Маҳз тавассути истифодаи натиҷаҳои таҳқиқоти илмӣ метавон хароҷоти истеҳсолиро коҳиш дод, сифати маҳсулотро баланд бардошт ва рақобатпазирии иқтисоди миллиро таъмин намуд.
Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки дорои захираҳои бойи табиӣ ва имкониятҳои васеи энергетикӣ мебошад, нақши илмҳои табиатшиносӣ боз ҳам муҳимтар мегардад.
Захираҳои обӣ, иқтидори бузурги гидроэнергетикӣ, сарватҳои зеризаминӣ, имкониятҳои рушди кишоварзӣ ва саноати коркард ҳама ба истифодаи донишҳои илмӣ ниёз доранд. Бе таҳқиқоти илмӣ ва бе ҷорӣ намудани технологияҳои муосир истифодаи самараноки ин имкониятҳо ғайриимкон аст.
Масъалаи рушди иқтисоди сабз низ яке аз самтҳои муҳим ба ҳисоб меравад. Имрӯз ҷаҳон ба он ниёз дорад, ки истеҳсолот на танҳо сермаҳсул, балки аз ҷиҳати экологӣ бехатар бошад. Кам намудани партовҳои саноатӣ, истифодаи манбаъҳои барқароршавандаи энергия, коркарди дубораи ашё ва ҳифзи сарватҳои табиӣ бояд қисми ҷудонашавандаи сиёсати иқтисодӣ гарданд. Тоҷикистон низ метавонад бо истифодаи захираҳои табиии худ дар ин самт натиҷаҳои назаррас ба даст орад.
Ҳамчунин, тағйирёбии иқлим ва масъалаҳои экологӣ имрӯз ба иқтисодиёти ҷаҳонӣ таъсири мустақим мерасонанд. Барои кишвари мо, ки масъалаи об ва энергетика аҳаммияти стратегӣ дорад, омӯзиши илмии ин равандҳо ва таҳияи роҳҳои пешгирии хавфҳои экологӣ аҳаммияти махсус дорад. Илмҳои география, гидрология ва экология метавонанд барои ҳалли ин масъалаҳо воситаи муассир бошанд.
Самти дигари муҳим — омодасозии мутахассисони баландихтисос мебошад. Рушди иқтисодиёти муосир бе кадрҳои соҳибмаълумот ва рақобатпазир имконнопазир аст. Муассисаҳои таҳсилоти олӣ бояд ба рушди тафаккури илмӣ, малакаҳои амалӣ ва қобилияти таҳлили инноватсионии донишҷӯён диққати бештар диҳанд. Пайвастани илм бо истеҳсолот ва рушди корҳои илмӣ-тадқиқотӣ дар донишгоҳҳо бояд яке аз самтҳои асосии сиёсати маориф гардад.
Таҷрибаи давлатҳои пешрафта собит намудааст, ки сармоягузорӣ ба илм, технология ва таҳқиқоти фундаменталӣ дар оянда ба афзоиши истеҳсолот, рушди соҳибкорӣ ва беҳтар гардидани сатҳи зиндагии аҳолӣ оварда мерасонад. Аз ин нуқтаи назар, дастгирии илмҳои табиатшиносӣ бояд ҳамчун сармоягузории стратегӣ ба рушди иқтисоди миллӣ арзёбӣ гардад.
Дар маҷмӯъ метавон гуфт, ки илмҳои табиатшиносӣ на танҳо омили рушди иқтисодӣ, балки асоси амнияти миллӣ, ҳифзи муҳити зист ва таъмини ояндаи устувори ҷомеа мебошанд. Ҷумҳурии Тоҷикистон барои истифодаи самараноки ин имкониятҳо бояд сиёсати пайгиронаи илмӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоиро роҳандозӣ намояд. Танҳо дар ҳамин сурат метавон рушди устувор, баланд гардидани сатҳи зиндагии мардум ва таҳкими мавқеи кишварро дар арсаи байналмилалӣ таъмин кард.
Аз ин рӯ, дастгирии илм, рушди таҳқиқоти табиатшиносӣ, ҷорӣ намудани технологияҳои нав ва омодасозии мутахассисони касбӣ бояд ҳамчун яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатӣ боқӣ монад. Ояндаи иқтисодиёти миллӣ маҳз ба он вобаста аст, ки то чӣ андоза ҷомеа метавонад илмро ба нерӯи воқеии рушди иҷтимоӣ ва иқтисодӣ табдил диҳад.
Қурбонзода Маҳмадалӣ Раҳмат,
ректори Донишгоҳи давлатии Бохтар ба номи Носири Хусрав
