Истиқлолияти давлатӣ яке аз категорияҳои марказии сиёсатшиносӣ, давлатшиносӣ ва ҳуқуқи байналмилалӣ ба ҳисоб меравад. Дар назарияи давлат ва ҳуқуқ соҳибихтиёрии давлатӣ пеш аз ҳама бо волоияти ҳокимияти давлатӣ дар қаламрави кишвар ва мустақилияти давлат дар муносибатҳои байналмилалӣ алоқаманд мебошад.
Барои давлатҳои пасошӯравӣ истиқлолият на танҳо маънои аз байн рафтани тобеияти институтсионалӣ ба маркази собиқро дошт, балки зарурати ташаккули институтҳои нави давлатӣ, низоми ҳуқуқӣ, элитаи сиёсӣ ва мафкураи миллиро низ ба миён овард. Эрика Марат дар таҳқиқоти худ нишон медиҳад, ки идеологияҳои миллӣ дар давлатҳои мустақили Осиёи Марказӣ ба яке аз унсурҳои муҳими раванди давлатсозӣ табдил ёфтанд. Дар мавриди Тоҷикистон ин масъала аҳамияти махсус дорад, зеро давлат дар марҳилаи аввали истиқлолият ҳамзамон бо вазифаи сохтани институтҳои нави давлатӣ ва зарурати ҳалли низои дохилии сиёсӣ рӯ ба рӯ гардид.
Аз ин рӯ, омӯзиши истиқлолияти давлатии Тоҷикистон бояд хусусияти байнисоҳавӣ дошта бошад: танҳо таҳлили таърихӣ барои шарҳи пурраи раванди давлатсозӣ кофӣ нест. Зарур аст, ки ҳамзамон институтҳои сиёсӣ, низоми ҳуқуқӣ, сиёсати хориҷӣ, дипломатия, равандҳои сиёсӣ, ҳувияти миллӣ ва муносибатҳои давлату ҷомеа таҳлил карда шаванд.
Истиқлолияти давлатӣ маънои соҳибихтиёрии давлатро дар дохил ва мустақилияти онро дар муносибатҳои байналмилалӣ ифода мекунад. Аз нуқтаи назари ҳуқуқи байналмилалӣ, баробарии соҳибихтиёрии давлатҳо яке аз принсипҳои бунёдии муносибатҳои байналмилалӣ мебошад.
Дар мавриди Тоҷикистон истиқлолияти давлатӣ 9 сентябри соли 1991 эълон гардид ва аз ҳамин давра раванди ташаккули давлат ҳамчун субъекти мустақили муносибатҳои байналмилалӣ оғоз ёфт.
Аз нуқтаи назари сиёсатшиносӣ, эълони истиқлолиятро бояд оғози марҳилаи нави давлатсозӣ, на анҷоми он, ҳисобид. Ин масъала муҳим аст, зеро соҳибихтиёрии ҳуқуқӣ бояд бо қобилияти амалии давлат барои идоракунии ҷомеа, ҳифзи ҳудуд, ташкили институтҳо ва татбиқи сиёсати мустақил таъмин гардад. Дар таҳқиқоти Эрика Марат таъкид мешавад, ки баъди фурӯпошии Иттиҳоди Шуравӣ элитаҳои сиёсии давлатҳои Осиёи Марказӣ бо масъалаи сохтани давлатҳои нав ва ташаккули асосҳои нави идеологӣ рӯ ба рӯ шуданд. Аз ин нуқтаи назар, истиқлолияти Тоҷикистонро метавон ҳамчун раванди табдили соҳибихтиёрии сиёсӣ ба давлатдории институтсионалӣ муайян намуд.
Пошхӯрии Иттиҳоди Шуравӣ давлатҳои навро дар назди масъалаи ташкили институтҳои мустақили ҳокимият қарор дод. Тоҷикистон низ дар ҳамин раванд бояд низоми идоракунии давлатӣ, қонунгузорӣ, сиёсати хориҷӣ ва сохтори мақомоти давлатиро ба талаботи давлати соҳибистиқлол мутобиқ мекард.
Марат нишон медиҳад, ки элитаҳои сиёсии давлатҳои Осиёи Марказӣ дар марҳилаи аввал барои сохтани тасаввуроти нави сиёсӣ дар бораи давлат ва миллат ба таърих, мероси фарҳангӣ ва рамзҳои миллӣ такя карданд. Ин раванд дар Тоҷикистон низ аҳамияти калон пайдо кард. Яъне давлатсозӣ на танҳо масъалаи таъсиси вазоратҳо, парламент ё мақомоти судӣ буд, балки масъалаи ташаккули асосҳои маънавию идеологии давлат низ ба ҳисоб мерафт.
Марҳилаи муҳими давлатсозии Тоҷикистон қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар 6 ноябри соли 1994 мебошад. Моддаи 1-и Конститутсия Тоҷикистонро давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона муайян мекунад. Аз ин рӯ, Конститутсия шакли ҳуқуқии асосҳои давлатдории миллиро муқаррар менамояд. Дар таҳлили илмӣ Конститутсияро метавон ҳамчун механизми институтсионализатсияи истиқлолияти давлатӣ арзёбӣ кард. Яъне истиқлолияти эълоншуда тавассути Конститутсия ба низоми муайяни ҳуқуқӣ ва сиёсӣ табдил ёфт.
Дар ин ҷо бояд байни ду мафҳум фарқ гузошта шавад:
истиқлолияти давлатӣ – мақоми соҳибихтиёри давлат;
давлатдории миллӣ – маҷмӯи институтҳо, меъёрҳо, арзишҳо ва механизмҳое, ки ин соҳибихтиёриро дар амал таъмин мекунанд.
Аз ин рӯ, Конститутсия дар раванди давлатсозии Тоҷикистон на танҳо санади олии ҳуқуқӣ, балки яке аз воситаҳои асосии ба низом даровардани муносибатҳои сиёсии ҷомеа гардид.
Давлатдории муосир бе институтҳои қонунии ҳокимият вуҷуд дошта наметавонад. Дар Тоҷикистон баъди истиқлолият институтҳои асосии ҳокимияти давлатӣ дар заминаи Конститутсия ташаккул ва такмил ёфтанд.
Конститутсия низоми ҳокимияти давлатиро дар асоси мақомоти намояндагӣ, иҷроия ва судӣ муайян менамояд. Аз нуқтаи назари назарияи давлат ва ҳуқуқ, институционализатсияи ҳокимият барои таъмини устувории сиёсӣ аҳамияти калидӣ дорад. Аммо худи мавҷудияти институтҳо барои самаранокии давлат кофӣ нест. Барои давлати муосир инчунин сифати идоракунӣ, иҷрои қонун, касбияти хизматчиёни давлатӣ ва ҷавобгарии институтҳои давлатӣ аҳамият доранд.
Аз ин рӯ, яке аз масъалаҳои асосии марҳилаи минбаъдаи давлатсозӣ баланд бардоштани самаранокии институтҳои давлатӣ мебошад.
Яке аз хусусиятҳои муҳими таҷрибаи Тоҷикистон дар он аст, ки ташаккули давлатдории мустақил бо низои дохилии солҳои 1990-ум ҳамзамон гардид.
Ин ҳолат раванди давлатсозиро хеле мураккаб кард.
Дар шароити низои мусаллаҳона давлат бояд ҳамзамон се вазифаи асосиро иҷро мекард:
-
ҳифзи сохтори давлатӣ;
-
барқарор намудани суботи сиёсӣ;
-
фароҳам овардани шароит барои музокироти сиёсӣ.
Созмони Милали Муттаҳид нишон медиҳад, ки Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон 27 июни соли 1997 ба имзо расид ва баъди он марҳилаи гузариш ва татбиқи як қатор созишномаҳои марбут ба сулҳ оғоз гардид.
Аз ин нуқтаи назар, сулҳи Тоҷикистонро бояд ҳамчун як қисми муҳими раванди давлатсозӣ арзёбӣ намуд.
Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ аз маҷмӯи санадҳо ва протоколҳое иборат буд, ки масъалаҳои сиёсӣ, ҳарбӣ, гурезаҳо ва фаъолияти Комиссияи оштии миллиро фаро мегирифтанд. Аз нуқтаи назари сиёсатшиносӣ, таҷрибаи Тоҷикистон нишон медиҳад, ки музокироти сиёсӣ метавонад ҳамчун механизми гузариш аз низои мусаллаҳона ба шакли институтсионалии рақобат ва ҳамкорӣ хизмат кунад. Дар ин раванд Комиссияи оштии миллӣ низ нақши муҳим дошт. Маҳз гузариш аз муносибатҳои низоъӣ ба шаклҳои гуфтушунид ва созиш барои барқарор намудани фаъолияти институтҳои давлатӣ замина фароҳам овард.
Аз ин рӯ, сулҳи тоҷиконро метавон яке аз омилҳои асосии барқарорсозии давлатдории миллӣ дар марҳилаи баъдиҷангӣ донист.
Яке аз нишондиҳандаҳои асосии мустақилияти давлатӣ иштироки кишвар дар низоми байналмилалӣ мебошад. Шӯрои Амнияти СММ 29 январи соли 1992 бо қатъномаи 738 тавсия дод, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон ба узвияти Созмони Милали Муттаҳид қабул карда шавад. Маҷмаи Умумии СММ 2 марти соли 1992 бо қатъномаи A/RES/46/228 Тоҷикистонро ба узвияти Созмони Милали Муттаҳид қабул намуд.
Истиқлолияти давлатӣ барои Тоҷикистон имконият фароҳам овард, ки сиёсати хориҷии худро мустақилона муайян кунад. Дар шароити муносибатҳои байналмилалӣ сиёсати хориҷӣ яке аз воситаҳои асосии ҳимояи манфиатҳои миллӣ мебошад. Пас аз узвият дар СММ Тоҷикистон имконият пайдо кард, ки дар шаклҳои гуногуни дипломатияи бисёрҷониба иштирок намояд. Аз нуқтаи назари сиёсатшиносӣ, сиёсати хориҷии давлати мустақилро метавон ҳамчун идомаи сиёсати дохилӣ дар фазои байналмилалӣ арзёбӣ кард.
Яъне масъалаҳои амнияти миллӣ, рушди иқтисодӣ, захираҳои обӣ, муҳоҷират, энергетика ва муносибатҳои минтақавӣ ба сиёсати хориҷӣ таъсири мустақим мерасонанд.
Дипломатияи миллӣ яке аз институтҳои муҳими давлатдории мустақил мебошад. Вазифаи асосии дипломатия намояндагӣ ва ҳимояи манфиатҳои давлат дар муносибатҳои байналмилалӣ мебошад.
Дар шароити Тоҷикистон дипломатия на танҳо масъалаи муносибатҳои дуҷониба бо давлатҳои дигар, балки инчунин иштироки фаъол дар созмонҳои байналмилалӣ ва масъалаҳои минтақавиро дар бар мегирад.
Аз ин рӯ, ташаккули дипломатияи миллӣ яке аз нишондиҳандаҳои муҳими ба вуҷуд омадани давлатдории мустақил мебошад.
Яке аз масъалаҳои муҳимми давлатсозӣ ташаккули ҳувияти миллӣ мебошад. Марат дар таҳқиқоти худ нишон медиҳад, ки дар давлатҳои Осиёи Марказӣ баъди истиқлолият масъалаи сохтани идеологияҳои миллӣ бо раванди давлатсозӣ робитаи мустақим пайдо кард. Ин масъала барои Тоҷикистон аҳамияти махсус дошт, зеро давлати нав бояд ҳамзамон тасаввуроти сиёсӣ дар бораи миллат, давлат ва таърихи миллӣ ташаккул медод. Дар ин раванд мероси таърихӣ, фарҳанг, забон, адабиёт ва рамзҳои давлатӣ ба унсурҳои муҳими сиёсати ҳувиятӣ табдил ёфтанд.
Аммо дар таҳлили илмӣ бояд байни ҳувияти этномиллӣ ва ҳувияти шаҳрвандӣ фарқ гузошта шавад. Ҳувияти шаҳрвандӣ ба мансубияти сиёсию ҳуқуқии шахс ба давлати муайян асос меёбад.
Аз ин рӯ, дар шароити ҷомеаи муосир таҳкими ҳувияти шаҳрвандии умумитоҷикӣ метавонад яке аз омилҳои муҳимми устувории давлатдории миллӣ бошад.
Мафкураи миллӣ маҷмӯи тасаввурот, арзишҳо ва ақидаҳоест, ки муносибати ҷомеаро ба миллат, давлат, таърих ва ояндаи сиёсӣ ифода мекунад. Дар таҳқиқоти Марат таъкид мешавад, ки элитаҳои сиёсии давлатҳои Осиёи Марказӣ баъди истиқлолият барои сохтани идеологияҳои нави миллӣ ба таърих ва мероси гузашта такя намуданд. Аз ин нуқтаи назар, мафкураи миллӣ метавонад ҳамчун воситаи муттаҳидсозии ҷомеа хизмат кунад. Аммо дар таҳлили сиёсатшиносӣ мафкураи миллӣ набояд бо маҷбуркунии идеологӣ яксон карда шавад.
Дар ҷомеаи муосири дунявӣ мафкураи миллӣ бояд пеш аз ҳама ба арзишҳои шаҳрвандӣ, эҳтироми қонун, ҳифзи истиқлолият, ваҳдати миллӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ такя кунад.
Фарҳанги сиёсӣ яке аз унсурҳои муҳими низоми сиёсӣ мебошад.
Фарҳанги сиёсӣ муносибати шаҳрвандонро ба давлат, ҳокимият, қонун, интихобот, институтҳои сиёсӣ ва иштироки шаҳрвандӣ муайян мекунад.
Истиқлолият барои Тоҷикистон шароит фароҳам овард, ки фарҳанги сиёсии ҷомеа дар заминаи давлати мустақил инкишоф ёбад. Дар ин раванд таълимоти ҳуқуқӣ ва сиёсӣ, фаъолияти ВАО, ҳизбҳои сиёсӣ, институтҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ ва муассисаҳои таълимӣ нақши муҳим доранд.
Давлатдории муосир бе иштироки ҷомеа дар равандҳои сиёсӣ пурра буда наметавонад. Ҷомеаи шаҳрвандӣ аз институтҳои гуногун, аз ҷумла иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ, созмонҳои ғайридавлатӣ, ВАО ва дигар шаклҳои ташкили иҷтимоӣ иборат мебошад. Аз ин рӯ, рушди давлатдории миллӣ бояд на танҳо бо таҳкими мақомоти давлатӣ, балки бо рушди механизмҳои муносибати давлат ва ҷомеа низ пайваст бошад.
Дар ин замина ВАО метавонад ҳамчун воситаи иртиботи давлат бо ҷомеа, воситаи паҳн намудани иттилооти сиёсӣ ва майдони ташаккули афкори ҷамъиятӣ амал кунад.
ВАО дар давлатдории муосир танҳо воситаи интиқоли ахбор нест.
Он метавонад:
-
афкори ҷамъиятиро ташаккул диҳад;
-
рӯзномаи сиёсиро муайян ё таъсирпазир созад;
-
шаҳрвандонро бо қарорҳои давлатӣ шинос намояд;
-
арзишҳои миллӣ ва шаҳрвандиро тарғиб кунад;
-
раванди иҷтимоишавии сиёсиро таъсир диҳад;
-
муносибати шаҳрвандонро ба институтҳои давлатӣ шакл диҳад.
Аз ин рӯ, дар шароити истиқлолият нақши ВАО-ро метавон дар робита бо се раванди асосӣ таҳлил кард: иттилоъ → иҷтимоишавии сиёсӣ → ташаккули муносибати шаҳрвандӣ ба давлат.
Ин масъала махсусан дар давраи рақамикунонии фазои иттилоотӣ аҳамияти бештар пайдо мекунад.
Дар давлатдории муосир иттилоот ба яке аз захираҳои муҳими сиёсӣ табдил ёфтааст. Давлатҳо барои ҳифзи амнияти иттилоотӣ, мубориза бо иттилооти бардурӯғ ва баланд бардоштани саводнокии рақамии шаҳрвандон сиёсати иттилоотии худро инкишоф медиҳанд. Барои Тоҷикистон низ масъалаи фазои иттилоотӣ бо ҳифзи манфиатҳои миллӣ, суботи сиёсӣ ва рушди фарҳанги шаҳрвандӣ алоқаманд мебошад.
Аз ин рӯ, сиёсати иттилоотӣ бояд ҳамзамон ду вазифаро ба эътидол оварад: таъмини иттилооти боэътимод ва ҳифзи манфиатҳои давлатӣ ва ҷамъиятӣ.
Сиёсатшиносии муқоисавӣ нишон медиҳад, ки давлатҳои Осиёи Марказӣ пас аз пошхӯрии Иттиҳоди Шӯравӣ дар шароити таърихии ба ҳам наздик давлатдории нави худро ташаккул доданд. Аммо роҳҳои давлатсозии онҳо аз ҳам фарқ мекард. Марат махсусан нишон медиҳад, ки дар Қирғизистон ва Тоҷикистон равандҳои ташаккули идеологияи миллӣ бо хусусиятҳои гуногуни сиёсӣ ва таърихӣ инкишоф ёфтанд. Таҷрибаи Тоҷикистон бо хусусияти низои дохилӣ ва раванди сулҳсозӣ фарқ мекунад.
Аз ин рӯ, модели давлатсозии Тоҷикистонро метавон ҳамчун намунаи давлатсозии пасошӯравӣ дар шароити низои дохилӣ ва сулҳсозии сиёсӣ таҳлил намуд.
Дар натиҷаи таҳлили манбаъҳои ҳуқуқӣ, сиёсӣ ва байналмилалӣ метавон якчанд дастоварди калидии давлатдории Тоҷикистонро ҷудо намуд, ки инҳоянд:
Якум – Тоҷикистон мақоми давлати мустақилро ба даст оварда, ба субъекти муносибатҳои байналмилалӣ табдил ёфт.
Дуюм – қабули Конститутсияи соли 1994 асосҳои сохтори конститутсионии давлатро муайян кард.
Сеюм – Тоҷикистон 2 марти соли 1992 ба узвияти СММ қабул гардид.
Чорум – Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар соли 1997 заминаи муҳими гузариш аз низои мусаллаҳона ба марҳилаи сулҳ ва оштии миллӣ гардид.
Панҷум – дар давраи истиқлолият сиёсати хориҷӣ ва дипломатияи миллии Тоҷикистон ташаккул ёфт.
Шашум – низоми қонунгузории миллӣ ва институтҳои асосии давлатдорӣ инкишоф ёфтанд.
Давлатсозӣ раванди якмаротиба анҷомёбанда нест. Ҳатто давлатҳои дорои таърихи тӯлонии давлатдорӣ ҳамеша институтҳои худро мутобиқ ба тағйироти иҷтимоӣ ва технологӣ такмил медиҳанд.
Барои Тоҷикистон низ як қатор масъалаҳо аҳамияти стратегӣ доранд:
-
баланд бардоштани самаранокии идоракунии давлатӣ;
-
рушди иқтисодӣ ва иҷтимоӣ;
-
таҳкими фарҳанги ҳуқуқӣ;
-
рушди захираҳои инсонӣ;
-
такмили сиёсати иттилоотӣ;
-
баланд бардоштани саводнокии рақамӣ;
-
таҳкими ҳувияти шаҳрвандӣ;
-
рушди дипломатияи миллӣ;
-
мутобиқсозии институтҳои давлатӣ ба талаботи давлати рақамӣ.
Дурнамои рушди давлатдории Тоҷикистонро метавон дар чанд самти асосӣ муайян намуд.
Самти якум – таҳкими давлати ҳуқуқбунёд.
Волоияти қонун, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон ва баланд бардоштани самаранокии мақомоти ҳуқуқӣ бояд қисми муҳими рушди давлатдорӣ бошад.
Самти дуюм – рушди идоракунии самараноки давлатӣ.
Ин раванд истифодаи технологияҳои рақамӣ, такмили хизматрасониҳои давлатӣ ва баланд бардоштани касбияти идоракуниро дар бар мегирад.
Самти сеюм – таҳкими ҳувияти шаҳрвандӣ.
Дар шароити ҷаҳонишавӣ ташаккули ҳувияти шаҳрвандӣ метавонад ба таҳкими ягонагии сиёсии ҷомеа мусоидат намояд.
Самти чорум – рушди дипломатияи миллӣ.
Таҷрибаи Тоҷикистон нишон медиҳад, ки дипломатия метавонад барои ҳимояи манфиатҳои миллӣ ва баланд бардоштани мавқеи байналмилалии кишвар истифода шавад.
Самти панҷум – рушди сиёсати иттилоотӣ.
Дар шароити афзоиши шабакаҳои иҷтимоӣ ва платформаҳои рақамӣ қобилияти давлат ва ҷомеа барои кор бо иттилоот ба яке аз унсурҳои муҳими амнияти сиёсӣ табдил меёбад.
Хулоса. Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистонро бояд ҳамчун раванди мураккаби сиёсӣ, ҳуқуқӣ ва институтсионалӣ арзёбӣ намуд.
Эълони истиқлолият дар соли 1991 оғози марҳилаи нави давлатсозӣ гардид, аммо ташаккули давлатдории миллӣ дар солҳои минбаъда тавассути қабули Конститутсия, ташкили институтҳои давлатӣ, рушди қонунгузорӣ, барқарорсозии сулҳу ваҳдати миллӣ ва ташаккули сиёсати хориҷии мустақил идома ёфт. Қабули Тоҷикистон ба узвияти СММ 2 марти соли 1992 мақоми байналмилалии давлати мустақилро таҳким бахшид. Қатъномаи A/RES/46/228 дар бораи қабули Тоҷикистон ба узвияти СММ дар як саҳифа нашр шудааст. Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ аз 27 июни соли 1997 бошад, марҳилаи муҳимми гузариш аз низои дохилӣ ба сулҳ ва оштии миллӣ гардид. Таҳқиқоти Эрика Марат нишон медиҳад, ки ташаккули идеологияҳои миллӣ дар давлатҳои мустақили Осиёи Марказӣ қисми муҳими раванди давлатсозӣ буд.
Аз ин рӯ, таҷрибаи Тоҷикистон нишон медиҳад, ки истиқлолиятро танҳо ҳамчун мақоми ҳуқуқии давлат шарҳ додан нокифоя мебошад. Истиқлолият дар шакли пурраи худ бо давлатдории устувор, институтҳои қонунӣ, сиёсати мустақил, дипломатияи миллӣ, ҳувияти шаҳрвандӣ, фарҳанги сиёсӣ ва қобилияти давлат барои ҳимояи манфиатҳои миллӣ алоқаманд мебошад.
Дар маҷмӯъ, рушди минбаъдаи давлатдории миллӣ ба сифати институтҳои сиёсӣ, волоияти қонун, самаранокии идоракунӣ, рушди иқтисодӣ, фарҳанги сиёсӣ ва ҳуқуқии шаҳрвандон, такмили сиёсати хориҷӣ ва мутобиқшавӣ ба тағйироти ҷаҳонӣ вобаста хоҳад буд.
Самиев Усмоналӣ,
Мутахассиси раёсати таҳсилоти
ДДБ ба номи Носири Хусрав
