Адабиёти классикии форсу тоҷик яке аз муҳимтарин падидаҳои фарҳангии ҷаҳони Шарқ ба шумор меравад. Ин адабиёт дар тӯли асрҳо ҳамчун воситаи ифодаи андешаҳои фалсафӣ, ахлоқӣ, иҷтимоӣ, ватандӯстӣ ва зебоипарастии мардуми форсизабон хизмат кардааст. Дар ташаккули ин адабиёти бузург шоирону адибони зиёде саҳм гузоштаанд, аммо дар ибтидои ин раванд номи як шахс бо мақоми хос ҷудо мешавад – Абуабдуллоҳ Ҷаъфар ибни Муҳаммади Рӯдакӣ.
Рӯдакӣ дар таърихи адабиёти форсу тоҷик ҳамчун яке аз аввалин бузургтарин устодони назми форсӣ ва намояндаи барҷастаи адабиёти давраи Сомониён шинохта мешавад. Аҳамияти таърихии Рӯдакӣ танҳо дар он нест, ки ӯ шоири бузург буд. Арзиши воқеии фаъолияти ӯ дар он зоҳир мешавад, ки ӯ дар марҳилаи ибтидоии ташаккули адабиёти нави форсӣ тавонист имкониятҳои забони форсии дариро барои офаридани осори мукаммали бадеӣ истифода барад. Аз ин ҷиҳат, Рӯдакӣ дар оғози адабиёти классикии форсу тоҷик ҳамчун устоди ташаккулдиҳандаи суннатҳои асосии назми форсӣ қарор мегирад.
Рӯдакӣ дар жанрҳои гуногун – қасида, ғазал, маснавӣ, рубоӣ, қитъа ва марсия эҷод кардааст. Ӯ инчунин дар рушди шеърҳои панду ахлоқӣ ва тасвири табиат саҳми калон гузоштааст. Таҳқиқоти муосир ӯро дар рушди қасида, ғазал, шеърҳои марсия ва осори таълимӣ аз пешсафони адабиёти форсӣ мешуморад. Аз ин рӯ, ибораи «сардафтари адабиёти классики форсу тоҷик» нисбат ба Рӯдакӣ маънои амиқи таърихию адабӣ дорад. Ин унвон нишон медиҳад, ки фаъолияти ӯ дар ташаккули забони адабӣ, жанрҳои шеърӣ, низоми вазн, образофарӣ, мазмунҳои ахлоқию иҷтимоӣ ва эстетикаи адабиёти минбаъда нақши бунёдӣ гузоштааст.
Абуабдуллоҳ Ҷаъфар ибни Муҳаммад Рӯдакӣ яке аз чеҳраҳои барҷастаи фарҳангии асри X мебошад. Номи «Рӯдакӣ» ба маҳалли таваллуди ӯ минтақаи Рӯдак дар атрофи Самарқанд вобаста аст. Дар таҳқиқоти имрӯза маҳалли таваллуди ӯро бештар деҳаи Панҷрӯд дар минтақаи Панҷакент медонанд. Дар бораи санаи таваллуди Рӯдакӣ байни сарчашмаҳо ва муҳаққиқон ихтилоф вуҷуд дорад. Дар таҳқиқоти муосир одатан соли таваллуди ӯро тақрибан 858 милодӣ ва соли вафоташро 941 милодӣ қабул мекунанд.
Рӯдакӣ аз овони ҷавонӣ ба шеър, мусиқӣ ва санъати ҳунарӣ таваҷҷуҳ доштааст. Дар сарчашмаҳои адабӣ ӯ ҳамчун шоири дорои овози хуб ва мусиқидон низ ёд мешавад. Ин хусусият дар ташаккули ҳунари шеърии ӯ нақши муҳим дошт, зеро дар муҳити адабии асрҳои IX-X шеър, мусиқӣ ва санъати иҷро аксаран бо ҳам робитаи зич доштанд.
Бузургтарин марҳилаи ҳаёти Рӯдакӣ ба давраи фаъолияти ӯ дар дарбори Сомониён дар Бухоро рост меояд. Ӯ ба дарбори Сомониён роҳ ёфта, ба яке аз шахсиятҳои асосии адабии он табдил гардид. Маҳз дар муҳити фарҳангии давлати Сомониён истеъдоди ӯ ба таври васеъ зуҳур кард.
Дар он давра Бухоро ба яке аз марказҳои муҳими фарҳангӣ ва илмии ҷаҳони форсизабон табдил ёфта буд. Ҳимояти ҳокимони Сомонӣ аз илму адаб барои рушди забон ва фарҳанги форсӣ шароити мусоид фароҳам овард. Рӯдакӣ аз чунин муҳит истифода бурда, ба эҷоди осори бузурги адабӣ пардохт. Дар бораи шахсияти ӯ як нуктаи муҳимро низ бояд қайд кард: Рӯдакӣ танҳо шоири дарборӣ набуд. Гарчанде қисми зиёди фаъолияти ӯ бо дарбори Сомониён алоқаманд буд, мазмунҳои осораш аз муҳити дарбор хеле васеътаранд. Ӯ дар бораи муҳаббат, табиат, ҳаёт, пирӣ, дӯстӣ, хирад, сарнавишти инсон ва ноустувории дунё низ андеша кардааст.
Давраи Сомониён яке аз муҳимтарин давраҳои рушди фарҳанг ва адабиёти форсу тоҷик ба шумор меравад. Дар ин давра Бухоро ба маркази муҳими илму фарҳанг табдил ёфта буд ва дарбори Сомониён барои шоирону донишмандон муҳити мусоид фароҳам мекард.
Рӯдакӣ дар чунин муҳит ба мартабаи баланди адабӣ расид. Ӯ дар дарбори Сомониён, махсусан дар аҳди Наср ибни Аҳмади Сомонӣ, шӯҳрати бузург пайдо кард. Дар манбаъҳои адабӣ ӯ ҳамчун яке аз наздикони дарбор ва шоири асосии он ёд мешавад.
Маҳз ҳамин таъсири васеъ сабаб шуд, ки Рӯдакӣ дар таърихи адабиёти форсу тоҷик бо унвонҳои «Одамушшуаро», «устоди шоирон» ва «падари шеъри форсӣ» ёд шавад.
Саволе ба миён меояд, ки «Чаро Рӯдакиро поягузори адабиёти классики форсу тоҷик меноманд?» яке аз масъалаҳои асосии мавзӯи мазкур мебошад.
Рӯдакӣ дар даврае зиндагӣ мекард, ки забони форсии дарӣ ҳамчун забони адабии дорои имкониятҳои васеи бадеӣ тадриҷан ташаккул меёфт. Ӯ нишон дод, ки ин забон метавонад барои ифодаи фикрҳои мураккаби фалсафӣ, ахлоқӣ, иҷтимоӣ ва эҳсосоти нозуки инсонӣ истифода шавад.
Рӯдакӣ дар жанрҳои гуногуни шеърӣ эҷод кард. Қасида, ғазал, маснавӣ, рубоӣ, қитъа ва марсия дар эҷодиёти ӯ шаклҳои муҳим пайдо карданд.
Дар ашъори Рӯдакӣ низоми вазну қофия ба дараҷаи устувор расида буд. Тадқиқоти таърихи адабиёти классикии форсӣ нишон медиҳад, ки дар шеърҳои Рӯдакӣ техникаи нави шеърӣ, вазн ва қофия аллакай ба шакли устувор ва мукаммал истифода мешуд.
Дар бораи ҳаҷми мероси адабии Рӯдакӣ дар сарчашмаҳои қадим рақамҳои хеле калон оварда шудаанд. Масалан, шоири асри XI Рашидии Самарқандӣ ҳаҷми ашъори Рӯдакиро 1,3 миллион мисраъ ҳисоб карда будааст. Аммо ин рақам аз ҷониби муҳаққиқони муосир ҳамчун маълумоти анъанавӣ қабул шуда, на ҳамчун ҳаҷми дақиқи осори воқеан боқимонда. Аз мероси бузурги ӯ имрӯз танҳо як қисми хеле кам боқӣ мондааст. Муҳаққиқон бо ҷамъоварии байтҳое, ки дар тазкираҳо, луғатҳо ва дигар китобҳои қадим оварда шудаанд, матни осори Рӯдакиро тадриҷан барқарор кардаанд.
Садриддин Айнӣ соли 1940 таҳқиқоти машҳури худ «Устод Рӯдакӣ»-ро ба табъ расонд ва дар он 804 байтро ҷамъ овард. Баъдтар муҳаққиқон, аз ҷумла А. М. Мирзоев ва Саид Нафисӣ, дар муайян кардани мероси Рӯдакӣ корҳои калон анҷом доданд.
Қасида – Қасида дар эҷодиёти Рӯдакӣ ҷойгоҳи махсус дорад. Дар он ӯ шахсиятҳои сиёсӣ, табиат, зиндагӣ ва масъалаҳои ахлоқиро тасвир кардааст.
Ғазал – Рӯдакӣ дар рушди ғазали форсӣ низ нақши муҳим дорад. Муҳаққиқон ӯро аз пешсафони ғазал медонанд. Ғазалҳои ӯ бо содагии баён, эҳсоси муҳаббат ва тасвири зебоии табиат фарқ мекунанд.
Маснавӣ – Яке аз муҳимтарин корҳои Рӯдакӣ тарҷумаи манзуми «Калила ва Димна» мебошад. Мутаассифона, ин асар то замони мо пурра боқӣ намондааст. Аз он танҳо пораҳое дар манбаъҳои баъдӣ нигоҳ дошта шудаанд.
Рубоӣ – Ба Рӯдакӣ инчунин дар таърихи ташаккули рубоӣ мақоми махсус дода мешавад. Баъзе муҳаққиқон ӯро аз аввалин шоирони маъруфи рубоисаро медонанд.
Марсия – Рӯдакӣ дар жанри марсия низ истеъдоди баланд нишон додааст. Аз ҷумла, марсияи ӯ дар бораи марги Шаҳиди Балхӣ, ки аз дӯстони наздики ӯ буд, яке аз намунаҳои таъсирбахши адабиёти қадими форсӣ мебошад.
Дар маҷмӯъ, мероси Рӯдакӣ барои омӯзиши таърихи забон, адабиёт, фарҳанг ва ҷаҳонбинии асри X аҳамияти бузург дорад.
Яке аз машҳуртарин шеърҳои Рӯдакӣ бо байти маъруф оғоз мешавад:
Бӯйи ҷӯйи Мӯлиён ояд ҳаме,
Ёди ёри меҳрубон ояд ҳаме.
Ин шеър дар таърихи адабиёти форсу тоҷик мақоми махсус дорад. Дар бораи таърихи пайдоиши ин шеър ривояти машҳуре вуҷуд дорад. Тибқи ривояти адабӣ, амири Сомонӣ Наср ибни Аҳмад муддате дар Ҳирот буд. Ӯ аз Бухоро дур монда буд ва бозгаштанаш ба пойтахт ба таъхир меафтод. Дар ин ҳолат Рӯдакӣ бо шеър ва мусиқии худ эҳсоси ҳасрати Ватан ва Бухороро дар дили амир бедор кард.
Ривоят мекунад, ки баъд аз шунидани шеъри Рӯдакӣ амир чунон ба ҳаяҷон омад, ки бе омодагии пешакӣ роҳи Бухороро пеш гирифт.
Ҳарчанд ин қисса дар сарчашмаҳои баъдӣ ба шакли ривоятӣ омадааст ва набояд ҳамаи ҷузъиёти онро ҳамчун далели қатъии таърихӣ қабул кард, худи шеър воқеан аз муҳимтарин намунаҳои тасвири ҳасрати Ватан дар адабиёти классикӣ мебошад.
Дар ин шеър Бухоро танҳо як шаҳри оддӣ нест. Он барои шоир рамзи Ватан, ёди гузашта, муҳити дӯстдошта ва сарзамини азиз мебошад.
Байти дигар низ ҳисси бозгаштро хеле пурқувват ифода мекунад:
Реги Омуву дуруштиҳои ӯ,
Зери поям парниёни ӯ шавад.
Дар ин ҷо шоир нишон медиҳад, ки ҳатто сахтии роҳи Ватан барои инсон аз роҳҳои осону зебои бегона ширинтар аст.
Ин нуқта аҳамияти бузурги ватандӯстона дорад: муҳаббат ба Ватан бо зебоии моддии он чен карда намешавад; Ватан барои инсон азиз аст, ҳатто агар роҳаш душвор ва сахт бошад.
Дар шеър унсурҳои табиат низ бо эҳсоси инсонӣ пайваст шудаанд: бӯйи ҷӯй, ёди ёр, шаҳри Бухоро, роҳи бозгашт ва муҳити шинос ҳама як фазои эҳсосии ягона месозанд. Аз ин ҷиҳат «Бӯйи ҷӯйи Мӯлиён» на танҳо шеъри муҳаббат ба шаҳр, балки шеъри муҳаббат ба Ватан ва зодгоҳ мебошад. Ин шеър инчунин қудрати иҷтимоии адабиётро нишон медиҳад. Рӯдакӣ бо сухан тавонистааст эҳсоси шахси ҳокимро тағйир диҳад. Дар муҳити дарборӣ шеър танҳо воситаи мадҳ набуда, балки воситаи таъсир ба шуур ва эҳсоси инсон низ буд.
Солҳои охири зиндагии Рӯдакӣ нисбат ба давраи шуҳрати ӯ дар дарбори Сомониён хеле душвортар гузаштааст. Дар бораи сабаби аз дарбор дур шудани Рӯдакӣ байни муҳаққиқон назарҳои гуногун вуҷуд доранд. Яке аз фарзияҳои маъруф ин аст, ки бо тағйир ёфтани вазъи сиёсӣ ва аз вазифа рафтани Абулфазли Балъамӣ, ки яке аз пуштибонони муҳими Рӯдакӣ буд, мавқеи шоир низ заиф гардид. «Encyclopaedia Iranica» низ масъалаи аз даст рафтани мақоми дарбории ӯро бо тағйироти сиёсӣ дар соли 938 ва аз вазифа рафтани Балъамӣ алоқаманд медонад, вале ин мавзӯъро баҳсталаб мешуморад.
Дар бораи нобино шудани Рӯдакӣ низ ривоятҳои гуногун мавҷуданд. Дар сарчашмаҳои қадим ӯро нобино тасвир кардаанд. Аммо муҳаққиқони муосир ин масъаларо яксон қабул намекунанд. Баъзе тадқиқотҳо эҳтимол медиҳанд, ки ӯ дар охири умраш бинобар беморӣ ё дахолати тиббӣ биноиро аз даст додааст. Аз ин рӯ, аз нуқтаи назари илмӣ дурусттар аст, ки нагӯем «Рӯдакӣ аз таваллуд комилан нобино буд» ҳамчун далели қатъӣ. Масъалаи нобиноии ӯ то ҳол дар адабиётшиносӣ ва таърихшиносӣ баҳс дорад.
Шоир дар солҳои охири умраш ба зодгоҳаш Панҷрӯд баргаштааст. Ӯ соли тақрибан 941 милодӣ (329 ҳиҷрии қамарӣ) вафот кардааст. Мақбараи нисбатдодашуда ба Рӯдакӣ имрӯз дар Панҷрӯд, наздики Панҷакент, ҷойгир аст. Садриддин Айнӣ дар муайян кардани маҳалли марбут ба қабри Рӯдакӣ саҳми муҳим гузоштааст.
Ҳамин тавр, сарнавишти Рӯдакӣ аз як ҷиҳат фоҷиавӣ менамояд: шоире, ки дар давраи ҷавонӣ ва камолоти эҷодӣ ба авҷи шуҳрат ва эҳтироми дарборӣ расида буд, дар охири умр аз он муҳити пуршукӯҳ дур шуд. Аммо аз нуқтаи назари таърихӣ, ин тағйироти зиндагӣ бузургии воқеии ӯро кам накард. Баръакс, баъди садсолаҳо номи Рӯдакӣ аз номи бисёре аз ҳокимон ва дарбориёни ҳамон давра бештар зинда монд. Ин худ далели қудрати адабиёт аст.
Хулоса. Абуабдуллоҳ Ҷаъфар ибни Муҳаммади Рӯдакӣ дар таърихи адабиёти форсу тоҷик мақоми истисноӣ дорад. Ӯ дар ибтидои ташаккули адабиёти классикии форсӣ ҳамчун шоире зуҳур кард, ки тавонист имкониятҳои забони форсии дариро ба дараҷаи баланди бадеӣ расонад.
Нақши Рӯдакӣ пеш аз ҳама дар он зоҳир мегардад, ки ӯ дар як вақт якчанд самти муҳими адабиётро инкишоф дод: қасида, ғазал, маснавӣ, рубоӣ, марсия ва шеърҳои ахлоқию фалсафӣ. Ӯ ба шеър содагии забон, равшании баён, табииияти эҳсос ва тасвири зиндаи табиатро ворид кард.
Рӯдакӣ ҳамчунин яке аз муҳимтарин намояндагони адабиёти давраи Сомониён мебошад. Муҳити фарҳангии Бухоро ва дастгирии Сомониён ба ӯ имконият дод, ки истеъдоди худро дар сатҳи баланд нишон диҳад. Дар навбати худ, эҷодиёти ӯ ба болоравии мақоми забон ва адабиёти форсӣ мусоидат намуд.
Мероси Рӯдакӣ аз ҷиҳати ҳаҷм нисбат ба он чи дар замони худ офарида буд, имрӯз хеле кам ба мо расидааст. Аммо ҳатто ҳамин миқдори нисбатан маҳдуди байтҳои боқимонда нишон медиҳад, ки ӯ дар ташаккули анъанаҳои минбаъдаи адабиёти форсӣ нақши бузург доштааст. Муҳаққиқон таъкид мекунанд, ки танҳо қисми хурди осори бузурги ӯ то замони мо расидааст.
Самиев Усмоналӣ, мутахассиси Раёсати таҳсилоти ДДБ ба номи Носири Хусрав
