Истиқлолияти давлатӣ барои ҳар як миллат ва давлат арзиши олии таърихию сиёсӣ дошта, муҳимтарин заминаи муайян намудани роҳи мустақилонаи рушди ҷомеа ба ҳисоб меравад. Барои халқи тоҷик соҳиб шудан ба истиқлолияти давлатӣ 9 сентябри соли 1991 на танҳо рӯйдоди муҳими сиёсӣ, балки оғози марҳилаи сифатан нави эҳё, таҳким ва рушди давлатдории миллӣ гардид.Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати соҳибистиқлол имконият пайдо намуд, ки бо дарназардошти манфиатҳои миллӣ ва хусусиятҳои рушди худ сиёсати дохиливу хориҷӣ, самтҳои иҷтимоию иқтисодӣ ва дурнамои пешрафти давлатро мустақилона муайян ва амалӣ намояд.Марҳилаи аввали соҳибистиқлолии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо мушкилоти гуногуни сиёсӣ, иҷтимоӣ ва иқтисодӣ тавсиф гардида, барои рушди минбаъдаи кишвар масъалаҳои ҷиддиро ба миён гузошт. Маҳз тағйироти бунёдии низоми сиёсӣ ва иқтисодӣ, қатъ гардидани қисми зиёди робитаҳои анъанавии истеҳсолӣ, коҳиш ёфтани фаъолияти корхонаҳо, маҳдуд шудани имкониятҳои молиявӣ ва дигар омилҳои дохиливу берунӣ ба вазъи иқтисоди миллӣ таъсири манфӣ расониданд. Бо вуҷуди чунин вазъи душвор, дар мамлакат тадриҷан асосҳои рушди минбаъдаи давлатдорӣ ва иқтисоди миллӣ гузошта шуданд. Дар натиҷаи сиёсати пайгиронаи давлатӣ, таҳкими сулҳу субот, муттаҳид гардидани неруҳои ҷомеа ва меҳнати созандаи шаҳрвандон Ҷумҳурии Тоҷикистон тавонист аз марҳилаи мушкилоти ибтидоии даврони истиқлолият гузашта, барои рушди иҷтимоию иқтисодӣ заминаҳои мусоид фароҳам оварад. Таҷрибаи солҳои соҳибистиқлолӣ нишон медиҳад, ки суботи сиёсӣ ва ваҳдати миллӣ ҳамчун шарти муҳимми пешрафти иқтисодӣ, ҷалби сармоя, рушди соҳибкорӣ ва баланд гардидани сатҳи зиндагии аҳолӣ нақши калидӣ доранд. Яке аз натиҷаҳои муҳими даврони соҳибистиқлолӣ ташаккул ёфтани низоми миллии иқтисодӣ мебошад. Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шароити истиқлолият ҳуқуқ ва имконияти комил пайдо кард, ки сиёсати иқтисодии худро мустақилона ба роҳ монда, афзалиятҳои рушди иқтисоди миллиро бо назардошти имкониятҳо ва манфиатҳои кишвар муайян намояд. Дар ин раванд гузариш ба муносибатҳои бозорӣ, такмили механизмҳои идоракунии иқтисодӣ, рушди шаклҳои гуногуни моликият ва баланд бардоштани нақши бахши хусусӣ ҳамчун самтҳои асосии дигаргунсозии иқтисодӣ аҳамияти махсус пайдо карданд. Дар сиёсати иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон рушди соҳаи энергетика мавқеи стратегӣ дорад. Бо дарназардошти захираҳои бузурги гидроэнергетикии кишвар, истифодаи самараноки иқтидори обӣ ҳамчун яке аз имкониятҳои асосии таъмини рушди иқтисоди миллӣ арзёбӣ мегардад. Таъмини устувори соҳаҳои иқтисодиёт ва аҳолӣ бо неруи барқ барои фаъолияти мунтазами истеҳсолот, рушди саноат, ҷорӣ намудани технологияҳои нав ва баланд бардоштани сатҳи зиндагии аҳолӣ аҳамияти муҳим дорад. Дар шароити тағйирёбии иқтисоди ҷаҳонӣ баланд бардоштани самаранокии истеҳсолот, густариши истифодаи технологияҳои рақамӣ, рушди иқтисоди рақамӣ, беҳтар намудани фазои сармоягузорӣ, таъсиси ҷойҳои нави корӣ, истифодаи самараноки захираҳои мавҷуда ва афзоиши ҳаҷми истеҳсоли маҳсулоти ватанӣ аз ҷумлаи вазифаҳои афзалиятнок ба ҳисоб мераванд. Дар тӯли 35 соли соҳибистиқлолӣ Ҷумҳурии Тоҷикистон дар роҳи таҳкими пояҳои иқтисодӣ ва татбиқи ҳадафҳои стратегии миллӣ ба натиҷаҳои назаррас ноил гардид. Ҳадафҳои стратегии давлат, ки ба таъмини истиқлолияти энергетикӣ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ, таъмини амнияти озуқаворӣ ва саноатикунонии босуръати кишвар равона шудаанд, дар маҷмӯъ барои фароҳам овардани шароити мусоиди рушди дарозмуддати иҷтимоию иқтисодӣ аҳамияти калидӣ доранд. Амалӣ гардидани онҳо ба рушди инфрасохтор, афзоиши иқтидори истеҳсолӣ, истифодаи самараноки захираҳои миллӣ ва беҳтар гардидани шароити зиндагии аҳолӣ мусоидат менамояд.
Таъмини истиқлолияти энергетикӣ
Яке аз самтҳои муҳимтарини сиёсати иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар даврони истиқлолият рушди иқтидори энергетикӣ ва таъмини талаботи иқтисоди миллӣ ба неруи барқ баҳисоб меравад. Ҷумҳурии Тоҷикистон дорои имкониятҳои бузурги гидроэнергетикӣ буда, истифодаи самараноки ин захираҳо метавонад ба рушди саноат, кишоварзӣ, хизматрасонӣ ва дигар бахшҳои иқтисодиёт такони ҷиддӣ бахшад. Аз ин рӯ, таҷдид, навсозӣ ва бунёди иқтидорҳои нави истеҳсоли неруи барқ яке аз қисмҳои муҳими сиёсати рушди иқтисоди миллӣ арзёби карда мешавад. Дар солҳои соҳибистиқлолӣ барои таҳкими иқтидори энергетикии мамлакат корҳои назаррас анҷом дода шуданд. Сохтмон ва мавриди истифода қарор гирифтани Неругоҳи барқи обии «Сангтӯда-1», Неругоҳи барқи обии «Сангтӯда-2», таҷдиду навсозии Неругоҳҳои барқи обии «Норак» ва «Сарбанд» ва идома ёфтани корҳои сохтмонӣ дар Неругоҳи барқи обии «Роғун» аз ҷумлаи иқдомҳои муҳими соҳа баҳисоб мераванд. Таъмини иқтисоди миллӣ бо неруи барқи дастрас ва боэътимод яке аз омилҳои асосии рушди истеҳсолот мебошад. Зеро фаъолияти устувори корхонаҳои саноатӣ, рушди соҳибкорӣ, ҷорӣ намудани технологияҳои муосир ва рақамикунонии соҳаҳои гуногун то андозаи зиёд аз имкониятҳои энергетикӣ вобастагӣ доранд. Дар баробари ин, рушди соҳаи энергетика метавонад барои баланд гардидани имкониятҳои содиротӣ ва густариши ҳамкориҳои иқтисодии минтақавӣ низ мусоидат намояд.
Раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ
Мавқеи ҷуғрофии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва кӯҳсор будани қисми зиёди ҳудуди он масъалаи рушди инфрасохтори нақлиётиро ба яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ табдил додааст. Дар солҳои истиқлолият барои бартараф намудани мушкилоти коммуникатсионӣ, пайваст намудани минтақаҳои гуногуни мамлакат ва беҳтар намудани робитаҳои нақлиётӣ корҳои бузург анҷом дода шуданд.Бунёд, таҷдид ва навсозии ҳазорҳо километр роҳҳои автомобилгард аҳамияти ҷумҳуриявӣ ва байналмилалӣ дошта, барои муттаҳид гардидани фазои иқтисодии мамлакат мусоидат намуд. Сохтмон ва мавриди истифода қарор гирифтани нақбҳои «Истиқлол», «Шаҳристон», «Шар-Шар» ва «Хатлон» имконият дод, ки ҳаракати нақлиёт байни минтақаҳои алоҳидаи кишвар беҳтар ва дар фаслҳои гуногуни сол таъмин карда шавад. Дар баробари ин, дар даврони соҳибистиқлолӣ як қатор роҳҳо ва қитъаҳои муҳими нақлиётӣ сохта ва азнавсозӣ гардиданд. Аз ҷумла, роҳҳои Ваҳдат – Обигарм, Гулистон – Кӯлоб, Хоруғ – Роштқалъа, Мурғоб – Кулма, Балҷувон – Сари Хосор, Хистеварз – Конибодом – Арка, Обигарм – Нуробод, Ҳулбук – Темурмалик – Кангурт, Данғара – Левакант – Бохтар, инчунин қитъаҳои алоҳидаи роҳҳои Душанбе – Кулма, Душанбе – Бохтар, Бекобод – Бобоҷон Ғафуров – Конибодом аз ҷумлаи лоиҳаҳои муҳими инфрасохторӣ мебошанд. Ҳамчунин, сохтмони пулҳо аз болои дарёи Панҷ дар мавзеи Кокули ноҳияи Фархор ва дарёи Ғунд дар шаҳри Хоруғ барои беҳтар гардидани шабакаи нақлиётӣ аҳамияти муҳим дорад.
Идомаи сохтмон ва таҷдиди роҳҳои мошингарди байналмилалӣ ва ҷумҳуриявӣ дар соли 2026 низ аз аҳамияти афзалиятноки соҳаи нақлиёт дар сиёсати рушди мамлакат шаҳодат медиҳад. Тибқи маълумоти пешниҳодшуда, дар ин сол сохтмон ва азнавсозии тақрибан 300 километр роҳҳои мошингард бо маблағи умумии 3 миллиард сомонӣ идома дорад. Татбиқи чунин лоиҳаҳо барои рушди минтақаҳо, густариши робитаҳои иқтисодӣ ва баланд гардидани фаъолияти соҳибкорӣ заминаи мусоид фароҳам меоварад.
Таъмини амнияти озуқаворӣ
Дар шароити имрӯза таъмини амнияти озуқаворӣ аз зиёд намудани ҳаҷми истеҳсоли маҳсулоти кишоварзӣ, истифодаи самараноки замин, беҳтар намудани ҳолати заминҳои обёришаванда ва ҷорӣ намудани технологияҳои муосир вобастагии зиёд дорад. Баланд бардоштани ҳосилнокии зироатҳо, истифодаи усулҳои пешрафтаи агротехнологӣ ва мутобиқ намудани истеҳсолот ба талаботи бозор метавонанд барои афзоиши пешниҳоди маҳсулоти озуқаворӣ мусоидат намоянд. Дар солҳои истиқлолият барои рушди комплекси агросаноатӣ ва ислоҳоти муносибатҳои иқтисодӣ дар деҳот як қатор тадбирҳо амалӣ карда шуданд. Ташаккул ва рушди хоҷагиҳои деҳқонӣ, густариши соҳибкории кишоварзӣ, дастгирии истеҳсолкунандагони ватанӣ ва фароҳам овардани шароити беҳтари фаъолият барои субъектҳои хоҷагидорӣ аз ҷумлаи самтҳои муҳими рушди соҳаи кишоварзӣ гардиданд. Рушди соҳаҳои боғдорӣ, сабзавоткорӣ, ғаллапарварӣ, чорводорӣ, парандапарварӣ ва дигар бахшҳои аграрӣ барои афзоиши ҳаҷми маҳсулоти озуқаворӣ аҳамияти муҳим дорад. Дар баробари таъмини талаботи бозори дохилӣ, рушди истеҳсолоти кишоварзӣ метавонад ба афзоиши иқтидори содиротии мамлакат низ мусоидат намояд. Аз ин рӯ, рушди минбаъдаи соҳибкории кишоварзӣ, истифодаи технологияҳои рақамӣ дар истеҳсолоти аграрӣ ва баланд бардоштани самаранокии истифодаи захираҳои истеҳсолӣ ҳамчун самтҳои муҳими рушди соҳа арзёбӣ мешаванд.
Саноатикунонии босуръати кишвар Дар даврони соҳибистиқлолӣ барои рушди саноат заминаҳои муайяни иқтисодӣ ва ташкилӣ фароҳам оварда шуданд. Бунёди корхонаҳои нави истеҳсолӣ, таҷдид ва навсозии иқтидорҳои мавҷуда, ҷалби сармоягузорӣ ва истифодаи технологияҳои пешрафта ба зиёд гардидани ҳаҷми истеҳсоли маҳсулоти саноатӣ мусоидат намуданд. Рушди соҳаи саноат барои диверсификатсияи иқтисоди миллӣ, баланд гардидани саҳми истеҳсолоти дохилӣ ва кам намудани вобастагӣ аз маҳсулоти воридотӣ аҳамияти муҳим дорад. Яке аз масъалаҳои муҳими сиёсати саноатикунонӣ истифодаи пурра ва самараноки ашёи хоми ватанӣ мебошад. Ҷумҳурии Тоҷикистон дорои захираҳои гуногуни табиӣ, ашёи хоми кишоварзӣ ва дигар имкониятҳои истеҳсолӣ буда, коркарди онҳо дар дохили кишвар метавонад ба ташаккули занҷираҳои нави истеҳсолӣ мусоидат намояд. Коркарди амиқи ашёи хом имкон медиҳад, ки маҳсулоти дорои арзиши иловашуда истеҳсол гардида, самаранокии иқтисодии истифодаи захираҳои миллӣ баланд бардошта шавад. Дар тӯли 35 соли истиқлолияти давлатӣ Ҷумҳурии Тоҷикистон дар самти таҳкими истиқлолияти энергетикӣ, рушди инфрасохтори нақлиётӣ ва бартараф намудани маҳдудиятҳои коммуникатсионӣ, баланд бардоштани сатҳи амнияти озуқаворӣ ва татбиқи сиёсати саноатикунонии босуръат ба пешрафтҳои муҳим ноил гардидааст. Ин равандҳо дар маҷмӯъ ба ташаккули иқтидори нави иқтисодӣ, рушди истеҳсолот, беҳтар гардидани инфрасохтор ва фароҳам омадани имкониятҳои нави иҷтимоию иқтисодӣ мусоидат намуданд. Ҳамин тариқ, таҷрибаи 35 соли соҳибистиқлолӣ собит месозад, ки истиқлолияти давлатӣ барои Ҷумҳурии Тоҷикистон на танҳо арзиши олии сиёсӣ ва миллӣ, балки асоси муҳимми пешрафти иқтисодӣ низ арзёби мегардад.Татбиқи пайгиронаи ҳадафҳои стратегӣ имконият фароҳам овард, ки пояҳои иқтисоди миллӣ таҳким ёфта, иқтидори истеҳсолӣ ва инфрасохтории кишвар тадриҷан рушд намояд. Дар оянда идома додани ислоҳоти иқтисодӣ, таҳкими иқтидори истеҳсолӣ, рушди соҳибкорӣ, рақамикунонии соҳаҳои иқтисодӣ ва истифодаи самараноки захираҳои миллӣ метавонад барои таъмини пешрафти минбаъдаи иҷтимоию иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон заминаи боз ҳам устувортар фароҳам оварад.
Одилзода Исмоил,
директори маркази таҳсилоти фосилавии Донишгоҳи давлатии Бохтар ба номи Носири Хусрав
ИСТИҚЛОЛИЯТИ ДАВЛАТӢ ЗАМИНАИ ТАШАККУЛИ ИҚТИСОДИ МИЛЛӢ ВА ТАТБИҚИ ҲАДАФҲОИ СТРАТЕГИИ РУШДИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН
