Мафҳуми «истиқлол» яке аз мафҳумҳои калидии сиёсатшиносӣ ва давлатдорӣ ба шумор меравад. Он на танҳо озодии давлатро аз тобеияти кишварҳои дигар, балки қобилияти мустақилона муайян намудани сиёсати дохилӣ ва хориҷӣ, ҳифзи манфиатҳои миллӣ ва таъмини рушди устувори ҷомеаро ифода мекунад. Дар шароити ҷаҳони муосир истиқлол танҳо ба маънои соҳибихтиёрии сиёсӣ маҳдуд намешавад. Он бо истиқлоли иқтисодӣ, фарҳангӣ, фикрӣ, иттилоотӣ ва технологӣ низ робитаи мустақим дорад. Давлат метавонад аз нигоҳи ҳуқуқи байналмилалӣ мустақил бошад, аммо вобастагии иқтисодӣ, сиёсӣ ё фикрӣ метавонад имкониятҳои воқеии онро маҳдуд созад. Аз ин рӯ, таҳлили мафҳуми истиқлол бояд фарогир ва бисёрҷанба бошад.
Вожаи «истиқлол» аз забони арабӣ гирифта шуда, дар фарҳангҳои забонӣ ба маъноҳои гуногун, аз ҷумла озод будан, ба амри худ будан, мустақилона амал кардан ва бидуни дахолати дигарон қарор қабул намудан шарҳ дода мешавад. Дар сиёсатшиносӣ истиқлол одатан ба маънои мустақилияти давлат аз дигар кишварҳо ва озодии он аз тобеият ё фишори неруҳои хориҷӣ истифода мешавад. Дар фарҳангҳои форсӣ ин мафҳум ҳамчун адами вобастагӣ, зери таъсири касе ё чизе набудан, доштани ихтиёр ва озодии амал дар идораи корҳои сиёсӣ ва иқтисодии кишвар таъриф шудааст.
Мафҳуми истиқлол дар таърихи афкори сиёсӣ тадриҷан ташаккул ёфтааст. Яке аз аввалин донишмандоне, ки назарияи классикии соҳибихтиёриро ба таври мукаммал таҳия кардааст, файласуфи фаронсавӣ Жан Боден мебошад. Ӯ дар асари худ «Шаш китоб дар бораи ҷумҳурӣ», ки соли 1576 нашр шудааст, истиқлолро ҳамчун ҳокимияти олӣ, доимӣ ва мутлақи давлат бар шаҳрвандон ва тобеон шарҳ додааст.
Ба ақидаи Жан Боден, давлат бояд дорои ҳокимияти ягона ва олӣ бошад. Дар замони ӯ чунин ақида асосан ба ҳимояи ҳокимияти давлат равона гардида буд. Ҳоким ҳамчун соҳиби ҳокимияти олӣ ҳуқуқ дошт, қонун қабул кунад ва қарорҳои муҳимро бидуни ризоияти тобеон амалӣ намояд. Ин назария дар шароити муборизаи давлатҳои миллӣ бар зидди дахолати руҳониён, феодалон ва империализми римиҳо ташаккул ёфта буд.
Мафҳуми «суверенитет» аз калимаи лотинии suprema potestas гирифта шуда, маънои «ҳокимияти олӣ»-ро дорад. Дар марҳилаи ибтидоӣ соҳибихтиёрӣ асосан ҳамчун ҳокимияти ҳокимон фаҳмида мешуд. Аммо баъдтар ин мафҳум тағйир ёфта, ба халқ ва давлат тааллуқ доштани соҳибихтиёрӣ бештар эътироф гардид. Дар асарҳои Гуго Гротсий ва Жан-Жак Руссо ғояи соҳибихтиёрии халқ инкишоф ёфт. Мувофиқи ин ғоя, манбаи асосии ҳокимият халқ мебошад. Халқ ҳуқуқ дорад, шакли давлатдориро интихоб кунад, самти рушди ҷомеаро муайян намояд ва фаъолияти мақомоти давлатиро назорат кунад. Дар таълимоти Гегел истиқлол ҳамчун ҳокимияти олӣ ва мутлақи давлат баррасӣ шудааст. Аммо дар шароити муосир фаҳмиши мутлақи истиқлол қобили қабул нест. Давлати муосир бояд на танҳо соҳибихтиёр бошад, балки ҳуқуқи инсон, меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалӣ ва уҳдадориҳои байналмилалиро низ риоя намояд.
Имрӯз истиқлол бештар хусусияти нисбӣ дорад. Давлатҳо ҳангоми шомил шудан ба Созмони Милали Муттаҳид ва дигар созмонҳои байналмилалӣ як қатор уҳдадориҳоро ихтиёран қабул мекунанд. Масалан, онҳо бояд принсипҳои баробарҳуқуқии давлатҳо, дахолат накардан ба корҳои дохилии якдигар, ҳалли осоиштаи баҳсҳо ва эҳтироми ҳуқуқи инсонро риоя намоянд.
Аз ин рӯ, маҳдудиятҳои муосири истиқлол маънои аз байн рафтани соҳибихтиёриро надоранд. Баръакс, онҳо барои пешгирии ҷангҳо, ҳимояи ҳуқуқи инсон ва таъмини амнияти байналмилалӣ заруранд.
Дар забонҳои дигар мафҳуми истиқлол бо истилоҳҳои «суверенитет» ва «мустақилият» ифода мешавад. Суверенитет бештар волоияти ҳокимияти давлатиро дар қаламрави худ дар бар мегирад, дар ҳоле ки мустақилият озодии давлатро аз тобеияти сиёсӣ ва ҳуқуқии дигар давлатҳо таъкид мекунад. Гарчанде ин мафҳумҳо ба ҳам наздиканд, онҳо аз ҷиҳати мазмунӣ комилан яксон нестанд: суверенитет ба ҳокимияти олӣ дар дохили кишвар ишора мекунад, мустақилият бошад, пеш аз ҳама, ба набудани тобеияти беруна дахл дорад. Дар илмҳои сиёсӣ инчунин мафҳумҳои «истиқлоли давлатӣ», «истиқлоли миллӣ», «истиқлоли халқӣ», «истиқлоли шаҳрвандӣ» ва «истиқлоли шахсӣ» истифода мешаванд. Ҳар яке аз ин мафҳумҳо ҷанбаи муайяни озодӣ ва соҳибихтиёриро ифода менамоянд.
Истиқлол барои ҳар як миллат ва давлат арзиши олӣ, рамзи озодӣ ва омили асосии рушди мустақилонаи ҷомеа мебошад. Миллате, ки арзишҳои миллӣ, фарҳангӣ ва таърихии худро эҳтиром намекунад, метавонад тадриҷан ба тафаккури вобастагӣ гирифтор гардад. Аз ин рӯ, ҳифзи истиқлол на танҳо вазифаи давлат, балки масъулияти ҳар як шаҳрванд ба ҳисоб меравад.
Истиқлоли давлатӣ ба давлат имконият медиҳад, ки сиёсати дохилӣ ва хориҷии худро мустақилона муайян намояд, низоми ҳуқуқии миллии худро ташаккул диҳад, манфиатҳои шаҳрвандонро ҳимоя кунад ва роҳи рушди иқтисодию иҷтимоии худро интихоб намояд. Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва густариши муносибатҳои байналмилалӣ масъалаи истиқлол аҳамияти бештар пайдо кардааст. Зеро имрӯз давлатҳо, аз як тараф, соҳибихтиёрии худро ҳифз менамоянд, аз ҷониби дигар, бо сабаби иштирок дар созмонҳои байналмилалӣ ва бастани шартномаҳои байнидавлатӣ як қатор уҳдадориҳои байналмилалиро ба зимма мегиранд.
Истиқлоли давлатӣ мафҳуми бисёрҷанба буда, онро танҳо ҳамчун озодии сиёсӣ ё ҷудо будан аз давлатҳои дигар фаҳмидан мумкин нест. Он маҷмуи омилҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, ҳуқуқӣ, фарҳангӣ, иҷтимоӣ ва ҳарбиро дар бар мегирад. Давлат танҳо дар сурате истиқлоли воқеӣ дошта метавонад, ки агар барои ҳифзи ҳудуд, таъмини амният, рушди иқтисод, ҳимояи фарҳанг ва таъмини ҳуқуқу озодиҳои инсон имкониятҳои зарурӣ дошта бошад.
Истиқлоли сиёсӣ маънои онро дорад, ки давлат сиёсати дохилӣ ва хориҷии худро мустақилона муайян мекунад, сохтори сиёсӣ ва самтҳои рушди худро интихоб менамояд ва дар муносибатҳои байналмилалӣ ҳамчун субъекти баробарҳуқуқ амал мекунад. Пас аз сулҳи Вестфал дар соли 1648 дар муносибатҳои байналмилалӣ принсипи давлати соҳибихтиёр ташаккул ёфт. Тибқи ин принсип, давлат дар қаламрави худ дорои ҳокимияти олӣ буда, дахолати дигар давлатҳо ба корҳои дохилии он қобили қабул нест. Сарҳадҳои муайян, ҳокимияти марказӣ ва эътирофи байналмилалӣ аз унсурҳои муҳимми чунин давлат ба ҳисоб мераванд.
Бо вуҷуди ин, дар амал истиқлоли сиёсӣ ҳамеша хусусияти мутлақ надорад. Давлатҳо дар доираи созмонҳои байналмилалӣ, аҳдномаҳо ва иттиҳодҳои минтақавӣ як қисми ваколатҳои худро ихтиёрӣ маҳдуд мекунанд. Иштирок дар чунин сохторҳо ҳатман маънои аз даст додани истиқлолро надорад, зеро давлатҳо метавонанд тавассути ҳамкорӣ манфиатҳои худро беҳтар ҳифз намоянд. Дар ҷаҳони муосир истиқлол бештар ҳамчун қобилияти қабули қарорҳои мустақилона дар шароити вобастагии мутақобила фаҳмида мешавад.
Эътирофи байналмилалӣ низ аҳамияти муҳим дорад. Эълон намудани истиқлол аз ҷониби як воҳиди сиёсӣ ҳанӯз ба маънои пурра соҳибистиқлол шудани он нест. Барои ба субъекти комили ҳуқуқи байналмилалӣ табдил ёфтан, мавҷудияти ҳокимияти муассир, қаламрав, аҳолӣ ва қобилияти муносибат бо дигар давлатҳо зарур аст. Эътирофи байналмилалӣ бошад, мақоми ҳуқуқӣ ва сиёсии онро таҳким мебахшад.
Мафҳуми истиқлол бо мафҳумҳои давлат, миллат, ҳокимият ва миллатгароӣ робитаи зич дорад. Ташаккули давлати миллӣ дар Аврупо ба густариши ақидае мусоидат кард, ки ҳар миллат бояд дорои давлати худ бошад. Аммо дар амал сарҳадҳои давлатҳо на ҳамеша ба сарҳадҳои воқеии таърихӣ, этникӣ ва фарҳангии миллатҳо мувофиқат мекарданд. Махсусан, дар кишварҳои пасошуравӣ ва давлатҳои баъди мустамликадорӣ ин масъала сабаби пайдоиши мушкилоти сиёсӣ гардид. Ҷудо шудани гурӯҳҳои этникӣ миёни давлатҳои гуногун, баҳсҳои ҳудудӣ ва истифодаи эҳсосоти миллӣ метавонанд ба низоъҳои дохилӣ ва байнимиллӣ оварда расонанд. Дар ин замина бояд миёни ватандӯстӣ, худшиносии миллӣ ва миллатгароии ифротӣ фарқ гузошт. Ватандӯстӣ эҳтиром ба таърих, фарҳанг ва манфиатҳои кишварро ифода мекунад. Миллатгароии ифротӣ бошад, метавонад ба бартариятталабӣ, бегонаситезӣ ва ҷудоӣ оварда расонад. Аз ин рӯ, таҳкими истиқлол бояд ба ваҳдати шаҳрвандӣ, эҳтироми ҳуқуқи инсон ва баробарии ҳамаи гурӯҳҳои ҷомеа асос ёбад.
Истиқлоли фикрӣ яке аз пояҳои асосии истиқлоли сиёсӣ ба шумор меравад. Ҷомеае, ки қобилияти таҳлил, арзёбӣ ва қабули қарорҳои мустақилонаро надорад, дар баробари таъсири иттилоотӣ ва идеологии беруна осебпазир мемонад. Истиқлоли фикрӣ маънои рад намудани дастовардҳои илмӣ ва фарҳангии дигар миллатҳоро надорад. Баръакс, он қобилияти интихоб, мутобиқсозӣ ва истифодаи таҷрибаи ҷаҳониро мутобиқи ниёзҳои миллӣ дар бар мегирад. Тафаккури мустақил аз пайравии кӯр-кӯрона ба идеология, муд, қолабҳои фарҳангӣ ё шиорҳои воридотӣ фарқ мекунад.
Пояҳои истиқлоли фикриро метавон дар самтҳои зерин мушоҳида намуд: рушди илму маориф; баланд бардоштани сатҳи маърифати сиёсӣ ва ҳуқуқии шаҳрвандон; ҳифзи забон ва фарҳанги миллӣ; дастгирии таҳқиқоти илмӣ; рушди воситаҳои ахбори мустақил ва масъул; ташаккули қобилияти тафаккури интиқодӣ; истифодаи оқилонаи таҷрибаи давлатҳои дигар.
Истиқлоли фарҳангӣ низ ба нигоҳдории арзишҳои миллӣ, таърих ва мероси маънавӣ вобаста аст. Осори Фирдавсӣ, Ибни Сино, Рӯдакӣ, Саъдӣ, Ҷомӣ, Сайидо, Мирзо Турсунзода, Муъмин Қаноат, Бозор Собир ва дигар намояндагони илму адаб дар таҳкими худшиносии миллӣ нақши муҳим доранд. Аммо эҳтиром ба мероси миллӣ набояд ба рақобатҳои беасос ва даъвоҳои истисноии таърихӣ табдил ёбад. Фарҳанги миллӣ дар робита бо фарҳангҳои дигар рушд мекунад.
Истиқлоли иқтисодӣ маънои қобилияти давлат барои таъмини эҳтиёҷоти асосии ҷомеа, ҳифзи захираҳои миллӣ ва пешбурди сиёсати мустақили иқтисодиро дорад. Давлати аз ҷиҳати сиёсӣ мустақил, вале аз нигоҳи иқтисодӣ вобаста, дар қабули қарорҳои стратегӣ бо маҳдудиятҳои ҷиддӣ рӯ ба рӯ мешавад.
Истиқлоли иқтисодӣ чунин унсурҳоро дар бар мегирад: таъмини амнияти озуқаворӣ ва энергетикӣ; рушди истеҳсолоти миллӣ; диверсификатсияи иқтисод; коҳиш додани вобастагӣ аз як бозор ё як навъи маҳсулот; рушди илм, технология ва истеҳсолоти инноватсионӣ; истифодаи самараноки захираҳои табиӣ; ташаккули низоми устувори молиявӣ; ҳифзи манфиатҳои миллӣ дар муносибатҳои иқтисодии байналмилалӣ.
Таҷрибаи таърихӣ нишон медиҳад, ки ба даст овардани истиқлоли сиёсӣ худ ба худ истиқлоли иқтисодиро таъмин намекунад. Бисёр давлатҳои тозаистиқлол баъди раҳоӣ аз мустамликадорӣ бо мушкилоти вобастагии молиявӣ, қарзҳои беруна, содироти ашёи хом ва бозори маҳдуди дохилӣ рӯ ба рӯ шудаанд. Дар чунин шароит муносибатҳои иқтисодии байналмилалӣ метавонанд ҳам имконият ва ҳам хавф эҷод кунанд. Сармоягузории хориҷӣ, технология ва дастрасӣ ба бозорҳои ҷаҳонӣ барои рушди иқтисод муҳиманд, аммо агар онҳо боиси вобастагии дарозмуддат, аз даст рафтани захираҳои стратегӣ ё маҳдуд шудани сиёсати иқтисодии давлат гарданд, масъалаи истиқлоли иқтисодӣ ба миён меояд. Аз ин рӯ, роҳи асосии таҳкими истиқлоли иқтисодӣ рушди неруи инсонӣ, илм, маориф, истеҳсолот ва соҳибкории миллӣ мебошад. Маҳз ҷомеаи донишбунёд метавонад иқтисоди рақобатпазир ва устувор бунёд намояд.
Истиқлол на танҳо дастоварди сиёсӣ, балки масъулияти бузург низ мебошад. Давлати соҳибистиқлол бояд қодир бошад, ки сулҳу субот, волоияти қонун, амнияти шаҳрвандон ва рушди иқтисодиро таъмин намояд. Истиқлоли давлатӣ инчунин ба истиқлоли шахсӣ такя мекунад. Шаҳрванди мустақил дорои эътимод ба нафс, масъулияти шаҳрвандӣ, қобилияти андешаи интиқодӣ ва омодагӣ ба меҳнати созанда мебошад. Агар шаҳрвандон аз ҳуқуқу уҳдадориҳои худ огоҳ набошанд ва дар масъалаҳои муҳим танҳо ба дигарон такя кунанд, заминаи иҷтимоии истиқлол суст мегардад. Аз ин рӯ, таҳкими истиқлол бояд бо корҳои зерин пайваста бошад: таҳкими ваҳдати миллӣ ва шаҳрвандӣ; риояи Конститутсия ва қонунҳо; рушди низоми маориф ва илм; таъмини адолати иҷтимоӣ; рушди иқтисоди миллӣ; ҳифзи забон, фарҳанг ва арзишҳои миллӣ; густариши ҳамкории байналмилалӣ дар асоси манфиатҳои миллӣ.
Ҳамин тариқ, истиқлол мафҳуми бисёрҷанбаест, ки танҳо озодии давлат аз тобеияти хориҷиро ифода намекунад. Он маҷмуи омилҳои сиёсӣ, ҳуқуқӣ, иқтисодӣ, фарҳангӣ, фикрӣ ва иҷтимоиро дар бар мегирад. Истиқлоли сиёсӣ ба соҳибихтиёрии давлат ва қобилияти мустақилона муайян намудани сиёсати дохилӣ ва хориҷӣ алоқаманд аст. Истиқлоли иқтисодӣ бо худкифоӣ, рушди истеҳсолот ва маҳдуд намудани вобастагии молиявӣ ва технологӣ пайваст мебошад. Истиқлоли фикрӣ бошад, қобилияти ҷомеаро барои таҳлил, интихоби огоҳона ва муқовимат ба таъсири кӯр-кӯронаи беруна ифода мекунад.
Дар ҷаҳони муосир истиқлол маънои ҷудо шудан аз ҷомеаи байналмилалӣ ё рад намудани ҳамкориро надорад. Баръакс, давлати соҳибистиқлол бояд бо дигар давлатҳо ҳамкорӣ кунад, вале дар ин муносибатҳо манфиатҳои миллии худро ҳифз намуда, сиёсати оқилона ва масъулона пеш барад.
Ҳамин тавр, истиқлол ҳам ҳадафи таърихӣ ва ҳам раванди доимии давлатсозӣ мебошад. Пойдории он ба сулҳу субот, волоияти қонун, рушди илм ва маориф, иқтисоди устувор, худшиносии миллӣ ва масъулияти шаҳрвандон вобаста аст. Рушди воқеии миллат танҳо дар сурате имконпазир мегардад, ки истиқлоли сиёсӣ ҳамроҳ бо истиқлоли иқтисодӣ, фарҳангӣ ва фикрӣ такмил ёбад.
Давлат шакли мураккабтарини ташкилоти ҳаёти ҷамъиятӣ мебошад. Он дар натиҷаи рушди таърихии ҷомеа ва зарурати танзими муносибатҳои ҷамъиятӣ ба вуҷуд омадааст. Давлат дорои ҳудуди муайян, аҳолӣ, мақомоти ҳокимияти давлатӣ, низоми ҳуқуқӣ ва соҳибихтиёрӣ мебошад. Вазифаи асосии давлат аз идора ва танзими равандҳои ҷамъиятӣ, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон, таъмини тартиботи ҳуқуқӣ, ҳимояи амният ва рушди устувори ҷомеа иборат аст. Барои иҷрои ин вазифаҳо мақомоти махсуси давлатӣ таъсис дода мешаванд. Қарорҳои мақомоти давлатӣ барои тамоми шаҳрвандон ва ташкилотҳо ҳатмӣ мебошанд. Давлат дар ҳолатҳои зарурӣ ҳуқуқи истифодаи маҷбуркунии қонуниро низ дорад.
Истиқлоли давлатӣ чунин маъно дорад, ки давлат дар ҳудуди худ ҳокимияти олӣ ва мустақил дошта, дар муносибатҳои байналмилалӣ ҳамчун субъекти баробарҳуқуқ баромад мекунад. Давлати соҳибистиқлол сиёсати дохилӣ ва хориҷии худро мустақилона муайян намуда, аз ҷониби давлатҳои дигар дахолати ғайриқонунӣ ба корҳои дохилии худро қабул намекунад.
Истиқлоли давлатӣ ду паҳлуи асосӣ дорад:
Якум, паҳлуи дохилӣ. Он волоияти ҳокимияти давлатиро дар дохили кишвар ифода мекунад. Яъне, дар ҳудуди муайяни давлат ягон қудрати дигар набояд аз ҳокимияти қонунии давлатӣ боло бошад. Давлат қонун қабул мекунад, тартиботи ҷамъиятиро таъмин менамояд ва фаъолияти мақомоти давлатӣ, ташкилотҳо ва шаҳрвандонро танзим мекунад.
Дуюм, паҳлуи берунӣ. Он мустақилияти давлатро дар муносибатҳои байналмилалӣ ифода менамояд. Давлат ҳуқуқ дорад муносибатҳои дипломатӣ барқарор кунад, ба созмонҳои байналмилалӣ дохил шавад, шартномаҳои байналмилалӣ бандад ва манфиатҳои миллии худро дар арсаи байналмилалӣ ҳимоя намояд.
Давлати муосир дорои якчанд хусусияти муҳим мебошад:
Ҳудуди муайян. Давлат бе ҳудуд вуҷуд дошта наметавонад. Ҳудуд қаламрави амал кардани қонунҳо ва ҳокимияти давлатиро муайян менамояд.
Аҳолӣ. Давлат аз ҷомеаи одамоне иборат аст, ки дар қаламрави муайян зиндагӣ мекунанд. Аҳолӣ метавонад аз миллатҳо ва гурӯҳҳои гуногуни этникӣ иборат бошад, вале ҳамаи онҳо шаҳрвандони як давлат ба ҳисоб мераванд.
Ҳокимияти давлатӣ. Ҳокимияти давлатӣ дорои сохтори муайян буда, тавассути мақомоти қонунгузор, иҷроия ва судӣ амалӣ мегардад.
Низоми ҳуқуқӣ. Қонунҳо ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ муносибатҳои ҷамъиятиро танзим мекунанд. Риояи қонун барои ҳамаи шаҳрвандон ва мақомоти давлатӣ ҳатмӣ мебошад.
Соҳибихтиёрӣ. Соҳибихтиёрӣ маънои мустақилияти давлатро дар қабули қарорҳои дохилӣ ва хориҷӣ дорад.
Низоми андоз ва молияи давлатӣ. Барои иҷрои вазифаҳои худ давлат аз шаҳрвандон ва ташкилотҳо андоз ситонида, буҷети давлатиро ташкил медиҳад.
Мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ва мудофиа. Артиш, мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ва дигар сохторҳои давлатӣ амният ва тартиботи кишварро таъмин менамоянд.
Ҳамин тариқ, давлат барои ҷомеа воситаи муҳимми ҳифзи манфиатҳои умумӣ ва таъмини рушди устувор мебошад. Аммо фаъолияти давлат бояд ба қонун, адолат, эҳтироми ҳуқуқи инсон ва манфиатҳои миллӣ асос ёбад.
Ҷумҳурии Тоҷикистон 9 сентябри соли 1991 истиқлоли давлатии худро эълон намуд. Ин сана дар таърихи миллати тоҷик рӯйдоди муҳим ва тақдирсоз мебошад. Истиқлол ба мардуми Тоҷикистон имконият дод, ки давлатдории миллии худро эҳё намуда, сиёсати дохилӣ ва хориҷии худро мустақилона муайян кунад. Баъди ба даст овардани истиқлол барои Тоҷикистон ҳифзи якпорчагии ҳудудӣ, таъмини сулҳу субот, ташкили мақомоти нави давлатӣ ва таҳияи қонунгузории миллӣ вазифаҳои аввалиндараҷа гардиданд. Қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 дар ташаккули давлати соҳибистиқлол ва ҳуқуқбунёд нақши муҳим бозид.
Конститутсия Тоҷикистонро давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона эълон менамояд. Ин хусусиятҳо асосҳои ҳуқуқӣ ва сиёсии давлатдориро муайян мекунанд. Давлати дунявӣ будани Тоҷикистон маънои онро дорад, ки дин аз давлат ҷудо буда, ҳамаи шаҳрвандон новобаста аз эътиқоди динӣ дар назди қонун баробаранд. Аз ин рӯ, истиқлоли Тоҷикистон дорои хусусиятҳои зерин мебошад: мавҷудияти ҳудуди муайян ва дахлнопазирии он; соҳибихтиёрии халқ ва давлати Тоҷикистон; мавҷудияти рамзҳои давлатӣ – Парчам, Нишон ва Суруди миллӣ; сиёсати мустақили дохилӣ ва хориҷӣ; ташаккули низоми миллии қонунгузорӣ; иштироки Тоҷикистон дар муносибатҳои байналмилалӣ; узвият дар Созмони Милали Муттаҳид ва дигар созмонҳои байналмилалӣ; ҳифзи забон, фарҳанг ва арзишҳои миллӣ; таъмини ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд; таҳкими амнияти миллӣ ва иқтидори мудофиавӣ.
Истиқлол барои миллати тоҷик имконият фароҳам овард, ки забони давлатӣ, таърих ва фарҳанги миллӣ бештар рушд ёбанд. Дар солҳои истиқлол ба эҳёи арзишҳои миллӣ, таҷлили ҷашнҳои таърихӣ, омӯзиши мероси ниёгон ва тарбияи худшиносии миллӣ таваҷҷуҳи зиёд зоҳир карда мешавад.
Истиқлоли давлатӣ арзишмандтарин дастоварди ҳар як миллат ва асоси мавҷудияти давлати миллӣ мебошад. Он волоияти ҳокимияти давлатиро дар дохили кишвар ва мустақилияти давлатро дар муносибатҳои байналмилалӣ ифода менамояд.
Дарки истиқлол танҳо бо мафҳуми озодӣ маҳдуд намешавад. Истиқлол маҷмуи омилҳои сиёсӣ, ҳуқуқӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва амниятиро дар бар мегирад. Давлате истиқлоли воқеӣ дорад, ки метавонад мустақилона сиёсати дохилию хориҷии худро муайян намояд, ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандонро ҳимоя кунад, иқтисодиёти худро рушд диҳад ва манфиатҳои миллиро дар арсаи байналмилалӣ ҳифз намояд.
Назарияҳои истиқлол дар таърихи афкори сиёсӣ аз фаҳмиши ҳокимияти мутлақ то соҳибихтиёрии халқ ва волоияти қонун таҳаввул ёфтаанд. Дар шароити муосир истиқлол хусусияти мутлақ надошта, бо уҳдадориҳои байналмилалӣ, эҳтироми ҳуқуқи инсон ва принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ пайваст мебошад.
Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон истиқлол заминаи эҳёи давлатдории миллӣ, рушди фарҳанг, таҳкими худшиносии миллӣ ва ворид шудан ба ҷомеаи ҷаҳонӣ гардид. Ҳифз ва таҳкими истиқлол вазифаи муқаддаси давлат ва ҳар як шаҳрванд мебошад. Барои ин зарур аст, ки дар ҷомеа ваҳдати миллӣ, ҳисси ватандӯстӣ, эҳтироми қонун, масъулияти шаҳрвандӣ ва садоқат ба арзишҳои миллӣ таҳким ёбанд.
Истиқлол дар сурати мавҷуд будани ваҳдат, суботи сиёсӣ, иқтисоди устувор, фарҳанги баланд ва ҳокимияти қонун метавонад пойдор гардад. Аз ин рӯ, ҳар як насли ҷомеа бояд арзиши истиқлолро дарк намуда, барои ҳифз ва рушди минбаъдаи давлати миллӣ саҳми муносиб гузорад.
Дилшод Таваров,
номзади илмҳои сиёсӣ, декани факултети таърихи Донишгоҳи давлатии Бохтар ба номи Носири Хусрав
